Το απολυτίκιο της εορτής της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού δεν είναι μία τυπική καταληκτήρια ευχή. Συμπυκνώνει σε λίγους στίχους το θεολογικό νόημα της ημέρας και τη διαχρονική πίστη της Εκκλησίας στη σωστική δύναμη του Σταυρού. Ψάλλεται σε ήχο α΄ και αποτελεί το κύριο απολυτίκιο των σταυρικών εορτών.
Η δομή του ύμνου
Το γνωστό κείμενο έχει ως εξής:
«Σῶσον, Κύριε, τὸν λαόν σου καὶ εὐλόγησον τὴν κληρονομίαν σου, νίκας τοῖς βασιλεῦσι κατὰ βαρβάρων δωρούμενος, καὶ τὸ σὸν φυλάττων διὰ τοῦ Σταυροῦ σου πολίτευμα.»
Πρόκειται για τέσσερα σύντομα αιτήματα, που απευθύνονται στον Χριστό ως Σωτήρα. Το πρώτο ζητά τη σωτηρία του λαού, το δεύτερο την ευλογία της κληρονομίας, το τρίτο νίκες κατά των βαρβάρων για τους βασιλείς, και το τέταρτο τη διαφύλαξη του χριστιανικού πολιτεύματος διά του Σταυρού. Ο βασιλικός τόνος του τρίτου αιτήματος αντανακλά το βυζαντινό πλαίσιο στο οποίο διαμορφώθηκε ο ύμνος, ενώ η ουσία του παραμένει προσευχή προστασίας της Εκκλησίας.
Ο λαός και η κληρονομία
Οι όροι «λαός» και «κληρονομία» δεν αναφέρονται σε ένα έθνος ή κράτος, αλλά στον νέο Ισραήλ, την Εκκλησία. Η Αγία Γραφή συχνά αποκαλεί τον λαό του Θεού «κληρονομία» του Κυρίου. Ο Απόστολος Παύλος ομολογεί: «ἐμοὶ δὲ μὴ γένοιτο καυχᾶσθαι εἰ μὴ ἐν τῷ σταυρῷ τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ» (Γαλ. 6,14). Στο ίδιο πνεύμα, ο ύμνος δεν αναζητά κοσμική ισχύ, αλλά την ελευθερία που χαρίζει ο Χριστός με τη θυσία Του.
Η νίκη διά του Σταυρού
Για την Ορθόδοξη παράδοση ο Σταυρός είναι όργανο νίκης, όχι σύμβολο ήττας. Ο Άγιος Ανδρέας Κρήτης, σε λόγο του για την Ύψωση, παρουσιάζει τον Σταυρό ως το τρόπαιο της ειρήνης. Η ευχή για «νίκες κατά βαρβάρων» έχει σήμερα πνευματική σημασία: ο πιστός αγωνίζεται κατά των νοητών εχθρών — των παθών και των δαιμόνων — και ο Σταυρός είναι το τρόπαιο της νίκης.
Το πολίτευμα του Σταυρού
Το «σὸν πολίτευμα» του τελευταίου αιτήματος δηλώνει τη χριστιανική κοινότητα, τον τρόπο ζωής που θεμελιώνεται στη σταυρική θυσία. Δεν πρόκειται για πολιτική εξουσία αλλά για το σώμα εκείνων που ζουν «ἐν Χριστῷ», φυλασσόμενοι διά του Σταυρού. Έτσι το απολυτίκιο, ενώ γεννήθηκε σε μία αυτοκρατορική εποχή, παραμένει ζωντανή προσευχή κάθε εποχής: ο Θεός σώζει, ευλογεί, νικά και φυλάττει τον λαό Του, όχι με κοσμικά μέσα, αλλά με τη δύναμη του Τιμίου Σταυρού.