Ανάμεσα στις αιρέσεις που ταλαιπώρησαν την Εκκλησία στον Μεσαίωνα, ο βογομιλισμός είχε ιδιαίτερη διάρκεια και εξάπλωση. Γεννήθηκε στη Βουλγαρία τον 10ο αιώνα, πέρασε στο Βυζάντιο, στη Σερβία και στη Βοσνία, και επηρέασε τους Καθαρούς της Δυτικής Ευρώπης. Στον πυρήνα του βρισκόταν μια παλιά ιδέα: ότι ο ορατός κόσμος και το ανθρώπινο σώμα δεν είναι έργο του αγαθού Θεού αλλά του πονηρού. Η απάντηση της Εκκλησίας σε αυτή την ιδέα δείχνει πόσο κεντρική είναι για την ορθόδοξη πίστη η αγαθότητα της δημιουργίας.

Η αρχή: ο ιερέας Βογόμιλος

Η αίρεση πήρε το όνομά της από έναν Βούλγαρο ιερέα, τον Βογόμιλο, που έδρασε την εποχή του τσάρου Πέτρου (927–969). Το όνομα σημαίνει στα σλαβικά «αγαπητός στον Θεό». Η κυριότερη πηγή για τα πρώτα χρόνια είναι ο λόγος του Κοσμά του Πρεσβυτέρου κατά της νέας αιρέσεως, γραμμένος στα παλαιοσλαβικά λίγο μετά το 970. Ήδη νωρίτερα ο Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Θεοφύλακτος είχε απαντήσει με επιστολή σε ερωτήματα του τσάρου Πέτρου για τη νέα διδασκαλία.

Ο βογομιλισμός δεν ήταν εντελώς καινούργιος. Συγγένευε με τους Παυλικιανούς, μια δυαρχική κίνηση από την Αρμενία, που οι βυζαντινοί αυτοκράτορες είχαν μεταφέρει μαζικά στη Θράκη, και με τους Μασσαλιανούς ή Ευχίτες, που υποτιμούσαν τα μυστήρια και έβλεπαν την προσευχή ως το μόνο μέσο σωτηρίας.

Τι δίδασκαν

Τη διδασκαλία των Βογομίλων τη γνωρίζουμε κυρίως από τους αντιπάλους τους, και κυρίως από τον μοναχό Ευθύμιο τον Ζυγαβηνό, που αφιέρωσε σε αυτούς ένα ολόκληρο κεφάλαιο της «Δογματικής Πανοπλίας» του, γραμμένης με εντολή του αυτοκράτορα Αλεξίου Α΄ Κομνηνού. Σύμφωνα με τις πηγές:

  • Ο κόσμος είναι έργο του Σαταναήλ. Ο Σαταναήλ, πρωτότοκος γιος του Θεού κατά τους Βογομίλους, επαναστάτησε, έπεσε και έπλασε τον ορατό κόσμο και το σώμα του ανθρώπου. Ο Θεός έδωσε μόνο την ψυχή.
  • Ο Χριστός δεν πήρε πραγματικό σώμα. Η σάρκωση, τα πάθη και η ανάσταση έγιναν κατά φαντασίαν, όπως δίδασκαν παλαιότερα οι δοκήτες.
  • Απέρριπταν την Παλαιά Διαθήκη, εκτός από τους Ψαλμούς και τους Προφήτες, γιατί έβλεπαν σε αυτή το έργο του Σαταναήλ.
  • Απέρριπταν τα μυστήρια και τη λατρεία. Το βάπτισμα με νερό, τη Θεία Ευχαριστία, τον γάμο, τον τίμιο Σταυρό, τις εικόνες, τα λείψανα, τους ναούς και την ιεροσύνη. Τον Σταυρό τον θεωρούσαν όργανο του φόνου του Χριστού, και τους ναούς κατοικίες δαιμόνων.
  • Απείχαν από τον γάμο, το κρέας και το κρασί όχι για λόγους ασκήσεως, αλλά γιατί θεωρούσαν την ύλη και την τεκνογονία ακάθαρτες.

Η μόνη προσευχή που δέχονταν ήταν το «Πάτερ ἡμῶν», που το έλεγαν πολλές φορές την ημέρα. Εξωτερικά εμφανίζονταν συχνά ως αυστηροί ασκητές, και αυτό έκανε τη διδασκαλία τους ελκυστική σε απλούς ανθρώπους και δύσκολη στον εντοπισμό.

Στο Βυζάντιο

Στο τέλος του 11ου αιώνα η αίρεση είχε φτάσει στην Κωνσταντινούπολη. Η Άννα Κομνηνή διηγείται στην «Αλεξιάδα» πώς ο πατέρας της, ο Αλέξιος Α΄, εντόπισε τον αρχηγό των Βογομίλων της Πόλης, έναν μοναχό και γιατρό ονόματι Βασίλειο. Ο Βασίλειος αρνήθηκε να μετανοήσει και καταδικάστηκε σε θάνατο στην πυρά, στον Ιππόδρομο, γύρω στο 1100. Η σκληρή αυτή ποινή ανήκει στη νοοτροπία της εποχής και δεν εκφράζει το Ευαγγέλιο, που ζητά τη μετάνοια και όχι τον θάνατο του πλανεμένου.

Τον 12ο αιώνα συνόδοι της Κωνσταντινουπόλεως καταδίκασαν βογομιλικές διδασκαλίες και καθαίρεσαν δύο επισκόπους της Καππαδοκίας ως οπαδούς της αιρέσεως (1143). Αναθέματα κατά των Βογομίλων προστέθηκαν στο Συνοδικό της Ορθοδοξίας, το κείμενο που διαβάζεται την Κυριακή της Ορθοδοξίας. Στη Βουλγαρία, σύνοδος που συγκάλεσε ο τσάρος Βορίλ το 1211 καταδίκασε επίσης την αίρεση, και στη Σερβία την πολέμησε ο μεγάλος ζουπάνος Στέφανος Νεμάνια, πατέρας του Αγίου Σάββα.

Στη Δύση

Από τα Βαλκάνια οι δυαρχικές ιδέες πέρασαν στη Δυτική Ευρώπη, όπου εμφανίστηκαν οι Καθαροί ή Αλβιγηνοί της νότιας Γαλλίας και της βόρειας Ιταλίας. Οι πηγές αναφέρουν ότι το 1167 ένας βογομιλικός «επίσκοπος» από την Κωνσταντινούπολη, ονόματι Νικήτας, συμμετείχε σε σύναξη των Καθαρών στη νότια Γαλλία, και ένα βογομιλικό απόκρυφο κείμενο, οι «Ερωτήσεις του Ιωάννη», κυκλοφορούσε σε λατινική μετάφραση ανάμεσά τους. Στη Βοσνία, η μεσαιωνική «Εκκλησία της Βοσνίας» συνδέθηκε συχνά με τους Βογομίλους, αν και οι ιστορικοί σήμερα συζητούν πόσο στενή ήταν η σχέση. Μετά την οθωμανική κατάκτηση των Βαλκανίων ο βογομιλισμός έσβησε.

Η απάντηση της Εκκλησίας

Η Εκκλησία δεν απάντησε στους Βογομίλους μόνο με καταδίκες. Απάντησε υπενθυμίζοντας τις αλήθειες που αρνούνταν, και αυτές οι απαντήσεις μένουν επίκαιρες.

Η δημιουργία είναι καλή. Η Γραφή αρχίζει με τη βεβαίωση: «Καὶ εἶδεν ὁ Θεὸς τὰ πάντα, ὅσα ἐποίησε, καὶ ἰδοὺ καλὰ λίαν» (Γεν. 1,31). Ο ορατός κόσμος είναι έργο του ενός Θεού και όχι κάποιας σκοτεινής δυνάμεως. Το κακό δεν είναι ουσία ούτε δεύτερη αρχή, αλλά απομάκρυνση από το αγαθό, όπως δίδασκε ο Μέγας Βασίλειος (δείτε Τί καὶ πόθεν τὸ κακόν και Η εξαήμερος δημιουργία).

Η σάρκωση είναι πραγματική. «Καὶ ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο» (Ιω. 1,14). Ο Υιός του Θεού πήρε αληθινή ανθρώπινη φύση, με σώμα και ψυχή, για να τη θεραπεύσει και να τη θεώσει. Αν το σώμα ήταν δημιούργημα του διαβόλου, ο Χριστός δεν θα μπορούσε να το προσλάβει (δείτε Η ενανθρώπηση του Λόγου).

Η ύλη αγιάζεται. Επειδή ο Θεός έγινε άνθρωπος, το νερό, ο άρτος, ο οίνος, το έλαιο, το ξύλο του Σταυρού και τα χρώματα της εικόνας γίνονται φορείς της χάριτος. Γι’ αυτό η Εκκλησία έχει μυστήρια και τιμά τις εικόνες, όπως όρισε η Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος απέναντι στην εικονομαχία.

Ο γάμος είναι ευλογημένος και η νηστεία δεν είναι αποστροφή. Ο Απόστολος Παύλος είχε προειδοποιήσει για όσους θα δίδασκαν «κωλυόντων γαμεῖν, ἀπέχεσθαι βρωμάτων, ἃ ὁ Θεὸς ἔκτισεν εἰς μετάληψιν», και πρόσθετε: «ὅτι πᾶν κτίσμα Θεοῦ καλόν, καὶ οὐδὲν ἀπόβλητον μετὰ εὐχαριστίας λαμβανόμενον» (Α΄ Τιμ. 4,3-4). Η Εκκλησία νηστεύει, αλλά ο να΄ Αποστολικός κανόνας καθαιρεί τον κληρικό που απέχει από τον γάμο, το κρέας ή το κρασί όχι για άσκηση αλλά από αποστροφή, βλασφημώντας τη δημιουργία. Και ο γάμος παραμένει «τίμιος ἐν πᾶσι» (Εβρ. 13,4· δείτε Ο Γάμος ως μυστήριο κοινωνίας).

Γιατί μας αφορά σήμερα

Οι Βογόμιλοι χάθηκαν, αλλά ο πειρασμός που εξέφρασαν επανέρχεται. Επανέρχεται κάθε φορά που η πνευματική ζωή παρουσιάζεται ως φυγή από το σώμα και τον κόσμο και όχι ως μεταμόρφωσή τους, και κάθε φορά που σύγχρονα γνωστικά και αποκρυφιστικά ρεύματα μιλούν για ένα «πνεύμα» φυλακισμένο στην ύλη (δείτε Παραθρησκεία και σύγχρονος αποκρυφισμός). Η ορθόδοξη άσκηση δεν περιφρονεί το σώμα. Το πειθαρχεί, για να γίνει, όπως λέει ο Απόστολος, ναός του Αγίου Πνεύματος.

Πηγές

Ό,τι γνωρίζουμε για τους Βογομίλους προέρχεται σχεδόν εξ ολοκλήρου από τους αντιπάλους τους. Δικά τους κείμενα σώζονται ελάχιστα, κυρίως οι «Ερωτήσεις του Ιωάννη». Οι κύριες πηγές είναι:

  • Επιστολή του Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Θεοφυλάκτου προς τον τσάρο Πέτρο της Βουλγαρίας (μέσα του 10ου αιώνα), η πρώτη μαρτυρία για τη νέα αίρεση.
  • Κοσμάς ο Πρεσβύτερος, Λόγος κατά της νεοφανούς αιρέσεως του Βογομίλου (παλαιοσλαβικά, λίγο μετά το 970), η κυριότερη πηγή για την αρχή του κινήματος στη Βουλγαρία.
  • Ευθύμιος, μοναχός της Μονής της Περιβλέπτου, επιστολή για τους «Φουνδαγιαγίτες» (11ος αιώνας), για τη διάδοση της αιρέσεως στη Μικρά Ασία.
  • Ευθύμιος Ζυγαβηνός, Δογματική Πανοπλία, τίτλος ΚΖ΄ «Κατά Βογομίλων» (αρχές 12ου αιώνα), η πληρέστερη έκθεση της διδασκαλίας τους.
  • Άννα Κομνηνή, Αλεξιάς, βιβλίο ΙΕ΄, για τη δίκη του Βασιλείου του Ιατρού στην Κωνσταντινούπολη.
  • Συνοδικόν της Ορθοδοξίας, τα αναθέματα κατά των Βογομίλων, και τα πρακτικά των συνόδων της Κωνσταντινουπόλεως του 12ου αιώνα.
  • Συνοδικό του τσάρου Βορίλ (σύνοδος στο Τύρνοβο, 1211).

Για όποιον θέλει να εμβαθύνει, δύο βασικές μελέτες είναι η κλασική του Dimitri Obolensky, The Bogomils: A Study in Balkan Neo-Manichaeism (Cambridge, 1948) και η συλλογή πηγών των Janet Hamilton και Bernard Hamilton, Christian Dualist Heresies in the Byzantine World, c. 650–c. 1450 (Manchester, 1998), που μεταφράζει τα περισσότερα από τα παραπάνω κείμενα.