Ο 118ος Ψαλμός, ο μακρότερος του Ψαλτηρίου, είναι γνωστός με την πρώτη του λέξη: «Άμωμος». Πρόκειται για ένα αλφαβητικό ποίημα, σε είκοσι δύο στροφές, που υμνεί τον νόμο του Κυρίου όχι ως εξωτερικό κανόνα, αλλά ως οδό ζωής και φως. Στη λειτουργική παράδοση ο ψαλμός αυτός συνοδεύει την Εκκλησία από τον κυριακάτικο Όρθρο έως τη νεκρώσιμη ακολουθία, δείχνοντας ότι ο λόγος του Θεού φωτίζει κάθε στιγμή της ανθρώπινης πορείας.
Ο νόμος ως λύχνος
Ο ψαλμός αρχίζει με τον μακαρισμό των αμώμων που πορεύονται στον νόμο του Κυρίου: «Μακάριοι οἱ ἄμωμοι ἐν ὁδῷ, οἱ πορευόμενοι ἐν νόμῳ Κυρίου.» Στην ορθόδοξη κατανόηση, ο νόμος δεν είναι ένα σύνολο απαγορεύσεων, αλλά η φανέρωση του θελήματος του Θεού που δίνει ζωή. Ο Μέγας Βασίλειος, στις ὁμιλίες του εἰς τοὺς Ψαλμούς, τονίζει ότι ο νόμος του Κυρίου δεν καταπιέζει, αλλά φωτίζει τη διάνοια και κατευθύνει την ελευθερία του ανθρώπου.
Ο στίχος που συνοψίζει το νόημα ολόκληρου του ψαλμού είναι ο 105ος: «Λύχνος τοῖς ποσίν μου ὁ νόμος σου καὶ φῶς ταῖς τρίβοις μου.» Ο λόγος του Θεού δεν φωτίζει απλώς το τέρμα, αλλά και το ίδιο το βήμα. Δεν πρόκειται για γνώση που μένει θεωρητική, αλλά για φως που συνοδεύει τον άνθρωπο στις καθημερινές του αποφάσεις, στις δυσκολίες και στα σταυροδρόμια της ζωής.
Ο Χριστός ως Άμωμος
Η Εκκλησία διαβάζει τον ψαλμό χριστολογικά. Ο «άμωμος» του πρώτου στίχου βρίσκει την τέλεια εκπλήρωσή του στο πρόσωπο του Χριστού, του μόνου αναμάρτητου και πλήρως υπάκουου στο θέλημα του Πατρός. Ο ίδιος ο νόμος είναι τύπος του ζώντος Λόγου· όπως ο Μωσαϊκός νόμος οδηγούσε τον λαό, έτσι ο Χριστός γίνεται η οδός, η αλήθεια και η ζωή. Η επιθυμία του ψαλμωδού να αγαπήσει τον νόμο με όλη την καρδιά του εκπληρώνεται στην υπακοή του Υιού μέχρι θανάτου, θανάτου δε σταυρού.
Ο Μέγας Αθανάσιος, στην πρὸς Μαρκελλῖνον ἐπιστολή του, παρουσιάζει τον Ψαλτήρα ως καθρέφτη της ψυχής· στον 118ο Ψαλμό ο πιστός βλέπει τον παιδαγωγικό χαρακτήρα του νόμου που οδηγεί στον Χριστό. Ο ψαλμός γίνεται έτσι προσευχή του ίδιου του Χριστού και, εν Χριστώ, προσευχή κάθε μέλους της Εκκλησίας.
Από τον Όρθρο ως τη νεκρώσιμη ακολουθία
Η λειτουργική χρήση του ψαλμού επιβεβαιώνει τον ρόλο του ως φωτός. Στον κυριακάτικο Όρθρο, μετά τον Πολυέλεο, ψάλλονται τα Ευλογητάρια, στίχοι του 118ου Ψαλμού με επωδό: «Εὐλογητὸς εἶ, Κύριε, δίδαξόν με τὰ δικαιώματά σου.» Στη νεκρώσιμη ακολουθία ο Άμωμος ψάλλεται σε τρεις στάσεις, εκφράζοντας την ελπίδα της αναστάσεως μέσα στο σκοτάδι του θανάτου. Η πιο χαρακτηριστική στιγμή είναι ο Όρθρος του Μεγάλου Σαββάτου, όπου ο ψαλμός γίνεται ο σκελετός των Εγκωμίων: ο νόμος του Κυρίου φωτίζει ακόμη και τον τάφο, γιατί μέσα σε αυτόν αναπαύεται ο ίδιος ο Λόγος.
Ο δρόμος της ελευθερίας
Ο 118ος Ψαλμός δεν είναι κατάλογος εντολών, αλλά ποίημα αγάπης για το θέλημα του Θεού. Η συχνή του ανάγνωση, ιδιαίτερα στη μοναχική παράδοση, διαπλάθει την καρδιά ώστε να βρίσκει την ελευθερία της μέσα στην υπακοή. Οι επαναλαμβανόμενες αιτήσεις «δίδαξόν με», «συνέτισόν με», «οδήγησόν με» δείχνουν ότι ο πιστός δεν στηρίζεται στις δικές του δυνάμεις, αλλά στη χάρη του Θεού. Έτσι ο ψαλμός γίνεται καθημερινή προσευχή που μετατρέπει τον νόμο από εξωτερικό κανόνα σε εσωτερικό φως, οδηγώντας τον άνθρωπο δια της υπακοής στην αληθινή ελευθερία των τέκνων του Θεού.
Κείμενο: Διαβάστε ολόκληρο το κείμενο (Ψαλμός 118) στον Ορθόδοξο Κόμβο: Ψαλμός 118