Ανάμεσα στις διηγήσεις που κυκλοφορούν για το Άγιον Όρος, λίγες έχουν τόση γοητεία όσο η παράδοση για τους «αόρατους ασκητές». Σύμφωνα με αυτήν, στα πιο απόκρημνα σημεία της αθωνικής ερήμου ζει μια μικρή ομάδα ερημιτών που κανείς δεν βλέπει, χωρίς κελλί και χωρίς ρούχα, και που προσεύχονται αδιάκοπα για όλο τον κόσμο. Η Εκκλησία δεν έχει διατυπώσει καμία επίσημη θέση γι’ αυτούς, και πολλοί τη θεωρούν θρύλο. Αξίζει όμως να δούμε τι λέει η παράδοση, από πού προέρχεται και ποιο νόημα κρύβει, γιατί μιλά για κάτι πολύ αληθινό: την κρυμμένη αγιότητα.

Τι λέει η παράδοση

Οι διηγήσεις συμφωνούν στα βασικά, αν και διαφέρουν στις λεπτομέρειες. Οι ασκητές αυτοί λέγονται «αόρατοι», «γυμνοί» ή «μυστικοί γέροντες». Οι περισσότεροι λένε ότι είναι επτά, ενώ άλλοι μιλούν για δέκα ή για δώδεκα. Ζουν στις πιο ερημικές περιοχές του Άθω, χωρίς στέγη, και τους τρέφει η πρόνοια του Θεού. Τη νύχτα προσεύχονται όρθιοι, και κάποιες διηγήσεις λένε ότι δένονται με σχοινιά για να μη τους πάρει ο ύπνος. Δεν φανερώνονται σε όποιον τους αναζητήσει από περιέργεια, αλλά μόνο, σπάνια, σε κάποιον απλό και ακέραιο μοναχό ή σε έναν ευλαβή προσκυνητή.

Κατά την ίδια παράδοση, όταν ένας από αυτούς φύγει από τη ζωή, παίρνει τη θέση του ένας ενάρετος αγιορείτης, ώστε ο αριθμός να μένει ίδιος. Λέγεται επίσης ότι, πριν από τη Δευτέρα Παρουσία, θα τελέσουν την τελευταία Θεία Λειτουργία στο εκκλησάκι της Μεταμορφώσεως, στην κορυφή του Άθω.

Οι διηγήσεις αυτές είναι κυρίως προφορικές και μεταδίδονται από γενιά σε γενιά μοναχών εδώ και τουλάχιστον δύο αιώνες. Γραπτά τις έχουν καταγράψει νεότεροι αγιορείτες. Ένα κείμενο που παρατίθεται συχνά βρίσκεται στο βιβλίο του μοναχού Ιωσήφ Διονυσιάτη «Ο Γέρων Αρσένιος ο Σπηλαιώτης» (2002). Ο γέρων Αρσένιος ήταν ο συνασκητής του Αγίου Ιωσήφ του Ησυχαστή σε όλη την ασκητική του πορεία. Μαρτυρίες ανάλογου είδους αποδίδονται και σε άλλους σύγχρονους γέροντες. Δεν υπάρχει όμως ιστορική πηγή που να τις επιβεβαιώνει, και οι ίδιοι οι αγιορείτες τις διηγούνται με διάκριση, χωρίς να τις παρουσιάζουν ως αποδεδειγμένο γεγονός.

Οι ρίζες: οι κρυμμένοι ερημίτες της παράδοσης

Η εικόνα του αόρατου ασκητή δεν γεννήθηκε στον Άθω. Η ιστορία του μοναχισμού είναι γεμάτη ερημίτες που έζησαν μακριά από τα μάτια των ανθρώπων και έγιναν γνωστοί μόνο όταν τους συνάντησε κάποιος, συχνά λίγο πριν από την κοίμησή τους.

Το πιο γνωστό παράδειγμα είναι ο Όσιος Ονούφριος ο Μέγας. Η διήγηση του αββά Παφνουτίου τον περιγράφει να ζει γυμνός στην έρημο της Αιγύπτου επί δεκαετίες, καλυμμένο μόνο από τα μαλλιά του, και να τρέφεται από τους καρπούς ενός φοίνικα. Στο ίδιο πνεύμα ανήκει και η Οσία Μαρία η Αιγυπτία, που ο αββάς Ζωσιμάς τη βρήκε στην έρημο του Ιορδάνη μετά από σαράντα επτά χρόνια ασκήσεως.

Στο Άγιον Όρος η παράδοση αρχίζει με τον πρώτο γνωστό ερημίτη του, τον Όσιο Πέτρο τον Αθωνίτη, τον 9ο αιώνα. Κατά τον βίο του, έζησε περίπου πενήντα χρόνια σε μια σπηλιά χωρίς να τον δει κανείς, ώσπου τον ανακάλυψε ένας κυνηγός. Τον βίο του τον διηγήθηκε αργότερα και ο Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς. Από τότε η αθωνική έρημος, τα Καρούλια, τα Κατουνάκια και οι σπηλιές της νότιας πλευράς του Όρους, δεν έπαψε να φιλοξενεί ερημίτες που ζούσαν όσο γινόταν πιο κρυφά (δείτε Ο ερημιτισμός και η αναχωρητική ζωή).

Πώς τη διαβάζει η ορθόδοξη πνευματικότητα

Είτε δεχτεί κανείς την παράδοση κατά γράμμα είτε τη δει ως εικόνα, το νόημά της είναι βαθιά ορθόδοξο. Μιλά για τρία πράγματα.

Για την κρυμμένη αρετή. Ο Χριστός λέει: «σὺ δέ, ὅταν προσεύχῃ, εἴσελθε εἰς τὸ ταμιεῖόν σου, καὶ κλείσας τὴν θύραν σου πρόσευξαι τῷ πατρί σου τῷ ἐν τῷ κρυπτῷ» (Ματθ. 6,6). Η αληθινή άσκηση δεν επιζητεί να φανεί. Οι αόρατοι ασκητές είναι η πιο ακραία εικόνα αυτής της αλήθειας: άνθρωποι που έχουν κρυφτεί τόσο πολύ στον Θεό, ώστε να γίνουν αόρατοι για τον κόσμο.

Για τη δύναμη της προσευχής για τον κόσμο. Ο Απόστολος Ιάκωβος γράφει ότι «πολὺ ἰσχύει δέησις δικαίου ἐνεργουμένη» (Ιακ. 5,16). Η παράδοση εκφράζει την πεποίθηση της Εκκλησίας ότι ο κόσμος στηρίζεται και από την προσευχή ανθρώπων που δεν γνωρίζουμε. Αυτή είναι και η ουσία του ησυχασμού και της νοεράς προσευχής: η προσευχή του ενός γίνεται προσευχή για όλους (δείτε και Ο ησυχασμός).

Για τη διάκριση. Οι Πατέρες προειδοποιούν σταθερά ότι η αναζήτηση θαυμαστών εμπειριών και οραμάτων μπορεί να οδηγήσει σε πλάνη. Γι’ αυτό και οι αγιορείτες, όταν μιλούν για τους αόρατους ασκητές, δεν παροτρύνουν κανέναν να τους αναζητήσει. Η ωφέλεια της διηγήσεως δεν είναι να ψάξουμε να τους δούμε, αλλά να θυμηθούμε ότι η αγιότητα συνήθως είναι αθόρυβη. Συχνά ζει δίπλα μας, σε ανθρώπους που δεν τραβούν την προσοχή.

Ένα «περιβόλι» προσευχής

Το Άγιον Όρος, το «Περιβόλι της Παναγίας», δεν είναι μόνο οι μεγάλες μονές με τα κειμήλια και τις αγρυπνίες τους. Είναι και η έρημος, όπου γενιές ασκητών έζησαν στην αφάνεια (δείτε Ο μοναχισμός στο Άγιον Όρος). Η παράδοση των αόρατων ασκητών μάς θυμίζει αυτή την κρυμμένη πλευρά. Και μας καλεί, ο καθένας στη ζωή του, να μάθουμε λίγο από την τέχνη τους: να προσευχόμαστε στο «ταμιεῖον» της καρδιάς μας, χωρίς να μας βλέπει κανείς, και να αφήνουμε τον Θεό να κάνει το έργο του μέσα από την προσευχή όσων αγαπούν τον κόσμο χωρίς να ζητούν να τους αναγνωρίσει.