Μονὴ Παντοκράτορος (Ζεϊρέκ)

Ἡ Μονὴ τοῦ Παντοκράτορος Χριστοῦ ὑπῆρξε ἕνα ἀπὸ τὰ μεγαλύτερα καὶ σπουδαιότερα αὐτοκρατορικὰ μοναστήρια τῆς Κωνσταντινουπόλεως — συγκρότημα τριῶν ἑνωμένων ναῶν μὲ νοσοκομεῖο, γηροκομεῖο καὶ αὐτοκρατορικὸ μαυσωλεῖο.

Ἱστορία

Τὴ μονὴ ἵδρυσαν μεταξὺ 1118 καὶ 1136 ὁ αὐτοκράτορας Ἰωάννης Β΄ Κομνηνὸς καὶ ἡ σύζυγός του Εἰρήνη ἡ Οὑγγαρέζα. Λειτούργησε ὡς δυναστικὸ ταφικὸ κέντρο τῶν Κομνηνῶν καὶ ἀργότερα τῶν Παλαιολόγων, ἀλλὰ καὶ ὡς φιλανθρωπικὸ ἵδρυμα: ὁ περιώνυμος ξενῶνας (νοσοκομεῖο πενῆντα κλινῶν) περιγράφεται λεπτομερῶς στὸ ἱδρυτικὸ τυπικὸ καὶ θεωρεῖται ἀπὸ τὰ πρωιμότερα ὀργανωμένα νοσοκομεῖα. Μετὰ τὴν Ἅλωση τοῦ 1453 τὸ καθολικὸ μετατράπηκε σὲ τζαμί, ποὺ πῆρε τὸ ὄνομα τοῦ λογίου Ζεϊρὲκ Μολλᾶ.

Ἀρχιτεκτονική

Τὸ συγκρότημα ἀποτελεῖται ἀπὸ τρεῖς ναοὺς ποὺ συνενώθηκαν σταδιακά: τὸν νότιο, ἀφιερωμένο στὸν Παντοκράτορα, τὸν βόρειο τῆς Ἐλεούσης Θεοτόκου καὶ —ἀνάμεσά τους— τὸ παρεκκλήσιο τοῦ Ἀρχαγγέλου Μιχαήλ, ποὺ χρησίμευσε ὡς αὐτοκρατορικὸ ἡρῷο. Καθένας ἀκολουθεῖ τὸν σταυροειδῆ ἐγγεγραμμένο τύπο μὲ τροῦλο, σὲ πλινθόκτιστη τοιχοποιία τῆς μέσης βυζαντινῆς περιόδου.

Ψηφιδωτὰ καὶ διάκοσμος

Τὸ λαμπρότερο σωζόμενο στοιχεῖο τοῦ διακόσμου εἶναι τὸ δάπεδο opus sectile τοῦ νότιου ναοῦ: σύνθεση ἀπὸ ἔγχρωμα μάρμαρα καὶ πορφύρα μὲ γεωμετρικὰ θέματα καὶ παραστάσεις, ἀπὸ τὰ καλύτερα δείγματα τοῦ εἴδους. Σώζονται ἐπίσης τμήματα τῶν ἀρχικῶν ὑαλωτῶν παραθύρων καὶ ἴχνη τοῦ μαρμάρινου διακόσμου, ποὺ μαρτυροῦν τὴν πολυτέλεια τοῦ αὐτοκρατορικοῦ ἱδρύματος.

Σημασία

Ἡ Μονὴ Παντοκράτορος εἶναι, μετὰ τὴν Ἁγία Σοφία, ἀπὸ τὰ μεγαλύτερα βυζαντινὰ κτίσματα ποὺ σώζονται στὴν Κωνσταντινούπολη καὶ κορυφαῖο μνημεῖο τῆς ἐποχῆς τῶν Κομνηνῶν. Ὡς αὐτοκρατορικὴ μονή, δυναστικὸ μαυσωλεῖο καὶ πρότυπο νοσοκομεῖο, συμπυκνώνει τὴ θρησκευτικὴ καὶ κοινωνικὴ ἀκτινοβολία τοῦ βυζαντινοῦ μοναχισμοῦ.