Λόγος ΛΗ΄
Περὶ τοῦ συνιέναι ἐν ποίῳ μέτρῳ ἵσταταί τις ἐκ τῶν κινουμένων ἐν αὐτῷ λογισμῶν
Περίληψη
Ο τριακοστός όγδοος λόγος από τα «Ασκητικά» του αββά Ισαάκ του Σύρου αποτελεί ένα πυκνό σε θεολογικό βάθος κείμενο που ανατέμνει την πνευματική πορεία του ανθρώπου από την κατάσταση της αμέλειας και του φόβου προς την εν αγάπη τελείωση. Ο οσιακός συγγραφέας, με απαράμιλλη ψυχολογική οξύτητα και γλωσσική λιτότητα, περιγράφει τις βαθμίδες της καρδιακής καθάρσεως, τη γλυκύτητα της θείας γνώσεως και τον κορεσμό της ψυχής από την εμπειρία του μέλλοντος αιώνος, ο οποίος καταργεί τα πάθη και οδηγεί στην απάθεια. Η όλη πραγματεία διαπνέεται από την πεποίθηση ότι η αγάπη αποτελεί τον ύψιστο καρπό της πνευματικής ζωής, ενώ παράλληλα υπογραμμίζεται η ανάγκη της διαρκούς νήψεως έως την ώρα της εξόδου.
Η πορεία από τον φόβο στην αγάπη Ο λόγος εγκαινιάζεται με μια συνοπτική περιγραφή της τριπλής κατάστασης της καρδιάς. Ο αμελής άνθρωπος φοβάται τον θάνατο· ο δίκαιος τρέμει την κρίση· ο τέλειος, που έχει εισέλθει στη θέα του Θεού, υπερβαίνει και τους δύο φόβους, καθώς η αγάπη τα καταπίνει όλα.
Ανθρωπος όσον εστίν εν αμελεία, εκ της ώρας του θανάτου φοβείται, ότε δε απαντήσει τω Θεώ, εκ της απαντήσεως της κρίσεως, όταν δε ολοτελώς έλθη εις τούμπροσθεν εν τη αγάπη, ταύτα τα δύο καταπίνονται Σε αυτή την πνευματική ανέλιξη, ο φόβος δεν εξαφανίζεται βιαίως αλλά μεταμορφώνεται: από δουλικό γίνεται υιικός και τελικά απορροφάται από την αγαπητική σχέση με τον Θεό. Ο Ισαάκ διακρίνει τρεις βαθμούς: τον σωματικό άνθρωπο που φοβάται τη θυσία σαν ζώο, τον λογικό που φοβάται την κρίση, και τον υιό που αναπαύεται στην αγάπη και δεν παιδαγωγείται πλέον από τη ράβδο.
Η υπερκόσμια γλυκύτητα της θείας αγάπης Στη συνέχεια ο συγγραφέας παρουσιάζει την προσωπική του εμπειρία της θείας αγάπης, η οποία είναι τόσο ισχυρή ώστε να υπερβαίνει κάθε επίγεια ηδονή. Η χαρά που πηγάζει από αυτήν είναι ισχυρότερη κι από την ίδια την παρούσα ζωή· όποιος την βρει, ούτε στα πάθη στρέφεται ούτε στην επίγεια ζωή επιθυμεί να παραμείνει. Η αγάπη γίνεται γλυκύτερη και από το μέλι, και ο άνθρωπος είναι έτοιμος να δεχθεί ακόμη και θάνατο για χάρη των αγαπώντων.
Πολλάκις ότε ταύτα έγραφον, υπελείποντό μου οι δάκτυλοι επί τον χάρτην, και ούχ υπέφερον κατέναντι της ηδονής της εμπιπτούσης εν τη καρδία μου και τάς αισθήσεις κατασιγαζούσης Αυτή η μαρτυρία της εκστατικής εμπειρίας αποκαλύπτει ότι η αληθινή αγάπη δεν μπορεί να κρατηθεί μυστική· ο ερωτευμένος με τον Θεό γίνεται «μωρός» για χάρη των αδελφών, παραβιάζοντας τη σιωπή του μυστηρίου, διότι η γνήσια αγάπη είναι οντολογικά εξωστρεφής και μεταδοτική.
Η γνώση ως πηγή της αγάπης και η υγεία της ψυχής Ο Ισαάκ επιχειρεί μια συστηματική σύνδεση των πνευματικών εννοιών.
Η αγάπη γέννημα εστί της γνώσεως, και η γνώσις γέννημα εστί της υγείας της ψυχής. Ή υγεία της ψυχής εστί δύναμις, ήτις εκ της υπομονής της μακράς γέγονεν Η υγεία της ψυχής, που είναι καρπός της μακράς υπομονής, γεννά τη γνώση, και η γνώση τίκτει την αγάπη. Τι είναι, όμως, η γνώση; Είναι η αίσθηση της αθάνατης ζωής· και τι είναι η αθάνατη ζωή; Η αίσθηση του Θεού. Σε αυτό το σημείο ο λόγος κορυφώνεται: η γνώση του Θεού, η «επίγνωση», είναι βασιλιάς όλων των επιθυμιών, και η γλυκύτητά της δεν έχει όμοιο σε ολόκληρη τη γη. Η αγάπη, λοιπόν, δεν είναι συναίσθημα αλλά οντολογικό αποτέλεσμα της υγιούς ψυχής που έχει αποκτήσει επίγνωση της αιώνιας πραγματικότητας.
Ο κορεσμός της καρδιάς και η κατάργηση των παθών Ένα από τα πιο εντυπωσιακά σημεία του λόγου είναι η περιγραφή της κατάστασης εκείνης όπου τα πάθη δεν εισέρχονται πλέον στην καρδιά, όχι επειδή σταμάτησε ο αγώνας, αλλά επειδή η καρδιά έχει χορτάσει από άλλη, ανώτερη τρυφή.
Καρδία η δεξαμένη αίσθησιν των πνευματικών και της θεωρίας του μέλλοντος αιώνος εν ακρίβεια, εν τοιούτω τρόπω γίνεται τη συνειδήσει εν τη μνήμη των παθών, οίω αν κεκορεσμένος άνθρωπος τροφής τιμίας γένοιτο επί τροφή άλλη μη τοιαύτη παρακειμένη ενώπιον αυτού, μη προσεχών αυτή το παράπαν, μηδέ επιθυμών, αλλά μάλλον βδελυττόμενός τε και αποστρεφόμενος ου μόνον δια το εαυτής βδελυρόν τε και έμμυσον, αλλά και δια τον κόρον της προτέρας καλλίστης, ης ετράφη τροφής Σαν τον πλούσιο που αηδιάζει το φαγητό των φτωχών και τον υγιή το φαγητό των αρρώστων, έτσι και η καρδιά που έχει γευθεί την πνευματική τρυφή αποστρέφεται τις προσβολές των παθών. Δεν είναι ότι οι προσβολές έπαψαν να υπάρχουν, αλλά ότι η διάνοια δεν ενοχλείται πλέον από αυτές, επειδή έχει πληρωθεί από τη θεωρία των μελλόντων αγαθών. Αυτή η κατάσταση είναι ο καρπός της νήψεως, της επιμελείας και της μακράς υπομονής, όχι μια παθητική απάθεια, αλλά η ενεργητική πληρότητα της γνώσεως της αληθείας.
Η ανάγκη της διαρκούς νήψεως και εγρήγορσης Ο όσιος προειδοποιεί ότι, όσο βρισκόμαστε σε αυτή τη ζωή, ο αγώνας δεν τελειώνει ποτέ. Η πνευματική υγεία και ο πλούτος της καρδιάς δεν είναι αυτονόητα κτήματα, αλλά απαιτούν συνεχή νήψη και εξυπνισμό. Ο άνθρωπος που έχει χορτάσει από τη χάρη δεν δικαιούται να κοιμάται πάνω στον θησαυρό του· ακόμη και ο ώριμος καρπός μπορεί να καταστραφεί ξαφνικά από μια χαλαζοπληξία. Γι’ αυτό ο Ισαάκ παραθέτει μια σύντομη, πύρινη προσευχή: «Κύριε, αξίωσόν με νεκρωθήναι τη συνομιλία του αιώνος τούτου εν αληθεία». Αυτή η νέκρωση δεν είναι απλώς η αποφυγή των εξωτερικών πραγμάτων, αλλά η πλήρης απαλλαγή της διανοίας από κάθε επιθυμία των αγαθών του κόσμου. Η ασκητική άθληση συνίσταται στο να συνηθίσουμε τον εαυτό μας στη μελέτη των θείων, ώστε να αισχυνόμαστε τα πάθη όταν μας επιτίθενται. Μάλιστα, όποιος θέτει ως όριο της επιθυμίας του τον θάνατο για την αγάπη του Θεού, λαμβάνει δύναμη υπέρ φύσιν και φτάνει στο βαθμό του μαρτυρίου.
Η ζωή ως προσχέδιο και η τελική σφραγίδα Ο λόγος κλείνει με μια παραστατική εικόνα που συνοψίζει ολόκληρη την ασκητική διδασκαλία. Η παρούσα ζωή μοιάζει με χειρόγραφο που γράφεται σε προσχέδιο, όπου μπορούμε να προσθέτουμε και να σβήνουμε· αντίθετα, η μέλλουσα κατάσταση είναι σαν επίσημα έγγραφα που έχουν υπογραφεί με βασιλική σφραγίδα και δεν επιδέχονται αλλαγές.
Η πολιτεία του κόσμου τούτου όμοια εστί τοις σχεδιάζουσί τίνα γράμματα των εν σχεδίοις ακμήν υπαρχόντων και ότε θέλει τις και επιθυμεί, προστίθησιν εν αυτοίς και αφαιρείται και ποιεί εναλλαγήν εν τοις γράμμασιν. Ή πολιτεία δε των μελλόντων όμοια εστί τοις χειρογράφοις τοις γραφείσιν εν σωματίοις καθαροίς και σφραγισθείσιν εν τη σφραγίδι τη βασιλική, εν οίς ούτε προσθήκη ούτε έλλειψις Όσο λοιπόν βρισκόμαστε στον κόσμο της αλλοιώσεως, οφείλουμε να αγωνιζόμαστε ώστε να προσθέτουμε καλές πολιτείες στο χειρόγραφο της ζωής μας και να απαλείφουμε τα ελαττώματα. Ο Θεός δεν βάζει την τελική σφραγίδα ούτε στα καλά ούτε στα κακά, παρά μόνο την ώρα της εξόδου. Αυτή η προοπτική κάνει επιτακτική την πνευματική ετοιμότητα, διότι κανείς δεν γνωρίζει πότε έρχεται ο άνεμος της κρίσεως. Ο Ισαάκ επικαλείται τον Χριστό ως μεσίτη της ζωής μας, για να μας δώσει την εδραία προσδοκία της μελλούσης μακαριότητος.
Ο λόγος ΛΗ’ του οσίου Ισαάκ του Σύρου συνιστά μία από τις ωραιότερες συνόψεις της νηπτικής παράδοσης της Ανατολής. Η βαθυστόχαστη ανάλυση της μεταπτώσεως από τον φόβο στην αγάπη, η ταύτιση της γνώσεως με την αίσθηση του Θεού, η περιγραφή του κορεσμού της καρδιάς και η συνεχής προτροπή για νήψη, συνθέτουν έναν οδοδείκτη πνευματικής χειραγωγίας που παραμένει διαχρονικά επίκαιρος. Το κείμενο υπενθυμίζει ότι η χριστιανική τελειότητα δεν είναι η απονέκρωση του ανθρώπινου στοιχείου, αλλά η πλήρωσή του από την άκτιστη χάρη και η μεταμόρφωσή του σε «υιό» που αναπαύεται στην ακένωτη αγάπη του Θεού.
Ἡ ἀνωτέρω περίληψη καὶ ἀνάλυση συνετάχθησαν ἐπικουρικῶς μὲ χρήση τεχνητῆς νοημοσύνης (μοντέλο DeepSeek V4 Pro (deepseek-v4-pro), μέσῳ DeepSeek API)· τὸ κατωτέρω πρωτότυπον κείμενον παραμένει ἀναλλοίωτο (PG 48, δημόσιος τομέας). Ἔγινε ἀνθρώπινος ἔλεγχος, ὡστόσο ἀπαιτεῖται προσοχὴ γιὰ τυχὸν λάθη ἢ παρερμηνεῖες.
Τὰ Ἀσκητικὰ τοῦ ἀββᾶ Ἰσαὰκ τοῦ Σύρου — τὸ πρωτότυπον κείμενον (ἀρχαΐζουσα ἔκδοσις Νικηφόρου Θεοτόκη, 1770), ἐκ τῆς ψηφιακῆς μεταγραφῆς τοῦ ἱστολογίου isaakosyros.blogspot.com. Μονοτονικόν. Public domain.
Ανθρωπος όσον εστίν εν αμελεία, εκ της ώρας του θανάτου φοβείται, ότε δε απαντήσει τω Θεώ, εκ της απαντήσεως της κρίσεως, όταν δε ολοτελώς έλθη εις τούμπροσθεν εν τη αγάπη, ταύτα τα δύο καταπίνονται. Πώς δε τούτο;Ότι, ότε εν τη γνώσει και τη πολιτεία του σώματος ίσταταί τις, εκ του θανάτου πτοείται, και όταν εν τη γνώσει τη ψυχική και τη αγαθή πολιτεία, γένηται, εν τη μνήμη της κρίσεως της μελλούσης κινείται η διάνοια αυτού εν πάση ώρα. Διότι εν αυτή τη φύσει ορθώς ίσταται και εν τη τάξει τη ψυχική κινείται και αναστρέφεται εν τη γνώσει εαυτού και τη πολιτεία, και προς τον πλησιασμόν του Θεού καλώς καθίσταται. Όταν δε φθάση την γνώσιν εκείνην της αληθείας εν τη κινήσει της αισθήσεως των μυστηρίων του Θεού και εν τη στερεώσει της ελπίδος των μελλόντων, εν τη αγάπη καταπίνεται. Εκείνος ο σωμάτειος και καθ’ ομοιότητα του ζώου φοβούμενος την θυσίαν, ο λογικός δε εκ της κρίσεως του Θεού φοβείται, ο δε γενόμενος υιός, εις την αγάπην καλλώπιζεται και ουκ εν τη πτοούση ράβδω παιδαγωγείται. «Εγώ δε και ο οίκος του πατρός μου τω Κυρίω δουλεύσωμεν». Ο φθάσας την αγάπην του Θεού, ουκ έτι πάλιν επιθυμεί διαμείναι ενταύθα. Ή αγάπη γαρ καταργεί τον φόβον. Αγαπητοί, διότι γέγονα μωρός, ούχ υπομένω φυλάξαι το μυστήριον εν σιωπή, αλλά γίνομαι άφρων, δια την των αδελφών ωφέλειαν. Διότι αύτη εστίν η αγάπη η αληθινή, ήτις ου δύναται υπομείναι εν τινι μυστηρίω εκ των αγαπητών αυτής. Πολλάκις ότε ταύτα έγραφον, υπελείποντό μου οι δάκτυλοι επί τον χάρτην, και ούχ υπέφερον κατέναντι της ηδονής της εμπιπτούσης εν τη καρδία μου και τάς αισθήσεις κατασιγαζούσης. Όμως μακάριος, ου η αδολεσχία εν τω Θεώ αεί και εαυτόν εκ πάντων κατέσχε των κοσμικών και προς αυτόν μόνον γέγονεν εν τη ομιλία της γνώσεως αυτού, και ει μακροθυμήσειεν, ου βραδύνει μακρόν ιδέσθαι καρπόν. Η χαρά η εν Θεώ ισχυρότερα εστί της ενταύθα ζωής, και ο ευρών αυτήν, ου μόνον εις τα πάθη ου περιβλέψεται, άλλ’ ουδέ επί την εαυτού ζωήν επιστραφήσεται, ουδέ αίσθησις ετέρα γενήσεται εκείθεν, εί εξ αληθείας γέγονεν αύτη. Ή αγάπη γλυκυτέρα της ζωής και γλυκυτέρα η κατά Θεόν σύνεσις, εξ ης η αγάπη τίκτεται υπέρ μέλι και κηρίον. Ουκ έστι λύπη τη αγάπη δέξασθαι υπέρ των άγαπώντων αυτήν μέγαν θάνατον. Η αγάπη γέννημα εστί της γνώσεως, και η γνώσις γέννημα εστί της υγείας της ψυχής. Ή υγεία της ψυχής εστί δύναμις, ήτις εκ της υπομονής της μακράς γέγονεν. Και τί εστίν η γνώσις; Αίσθησις της ζωής της αθανάτου. Καί τι εστίν η ζωή η αθάνατος; Αίσθησις εν Θεώ.Ότι εκ της συνέσεως η αγάπη. Ή δε κατά Θεόν γνώσις βασιλεύς εστί πασών των επιθυμιών, και τη δεχόμενη καρδία αυτήν, πάσα εν τη γη γλυκύτης περισσή εστί. Τη γαρ γλυκύτητι της επιγνώσεως του Θεού ουκ εστίν ουδέν όμοιον. Ευχή : Κύριε πλήρωσον την καρδάν μου ζωής αιωνίου. Ζωή αιώνιος εστι παράκλησις εις Θεόν και ο ευρών παρακλησιν εν Θεώ περιττήν ηγείσθαι την κοσμικήν. Πόθεν αισθάνεται ο άνθρωπος ότι εδέξατο σοφίαν εκ του Πνεύματος; Εξ εκείνης της διδασκούσης αυτόν εν τωκρύπτω αυτού και εν ταίς αισθήσεσι τους τρόπους της ταπεινώσεως. Και αποκαλύπτεται αύτώ εν τη διανοία αυτού, πώς δεχθήσεται η ταπείνωσις. Πόθεν δε αισθάνεται τις, ότι έφθασεν αυτήν; Εξ ων αηδίζεται αρεσθήναι τω κόσμω εν ταίς αναστροφαίς αυτού ή τω λόγω, και μισητή εστίν εν οφθαλμοίς αυτού η δόξα του κόσμου τούτου. Καί τί εισί τα πάθη; Προσβολαί εισίν, αίτινες εν τοις πράγμασι του κόσμου τούτου ετέθησαν, κινούσαι το σώμα προς την χρείαν αυτού την αναγκαστικήν και ου παύονται προσβάλλουσαι όσον ούτος ο κόσμος εστίν. Άνθρωπος δε αξιωθείς της χάριτος της θείας και γευσάμενος και αισθηθείς τίνος υπερέχοντος τούτων, ουκ εισέρχεσθαι ταύτας εις την εαυτού καρδίαν αφίησιν. Ότι εν τω τόπω των προσβολών κατεκράτησεν άλλη επιθυμία κρείττων αυτών. Και ούτε δε αύται προσεγγίζουσι τη καρδία, αυτού ούτε τα τικτόμενα εξ αυτών, άλλ’ ίστανται έξω αργαί, ούχ ότι προσβολαι ουκ εισί των παθών, άλλ’ ότι η καρδία η δεχόμενη αυτάς νεκρά εστίν εν αυταίς και ζη εν τινι άλλω · ούχ ότι έληξεν εκ της φυλακής της διακρίσεως και των έργων, αλλ’ ότι ουκ εστίν εν τη διανοία αυτού όχλησις τίνος. Έκορέσθη γαρ ή συνείδησίς αυτού από τρυφής άλλου τινός. Καρδία η δεξαμένη αίσθησιν των πνευματικών και της θεωρίας του μέλλοντος αιώνος εν ακρίβεια, εν τοιούτω τρόπω γίνεται τη συνειδήσει εν τη μνήμη των παθών, οίω αν κεκορεσμένος άνθρωπος τροφής τιμίας γένοιτο επί τροφή άλλη μη τοιαύτη παρακειμένη ενώπιον αυτού, μη προσεχών αυτή το παράπαν, μηδέ επιθυμών, αλλά μάλλον βδελυττόμενός τε και αποστρεφόμενος ου μόνον δια το εαυτής βδελυρόν τε και έμμυσον, αλλά και δια τον κόρον της προτέρας καλλίστης, ης ετράφη τροφής. Ούχ ώσπερ ο σκορπίσας το μέρος αυτού και επιθυμήσας των κερατίων, δια το προφθάσαι σκορπίσαι τον πατρικόν πλούτον όν είχε. Καί πάλιν ουκ εστίν, ο εμπιστευθεις θησαυρόν, καθεύδων. Εάν φυλάξωμεν τον νόμον της νήψεως και το έργον της διακρίσεως εν γνώσει, εξ ων καρπούται η ζωή, παντελώς ο άγων των προσβολών των παθών τη διανοία ου προσεγγίζει.Ουκ εκ του αγώνος δε κωλύονται εις την καρδίαν εισελθείν, άλλ’ εκ του κόρου της συνειδήσεως και εκ της γνώσεως της ψυχής, ης επληρώθη, και εκ της επιθυμίας των θεωριών των θαυμάσιων των ευρισκομένων εν αύτη. Ταύτα εκώλυσαν τάς προσβολάς, μη προσεγγίσαι αυτή ούχ ότι εχωρίσθη εκ της φυλακής, καθώς είπον, και των έργων της διακρίσεως, άπερ φυλάττουσι την γνώσιν της αληθείας και το φως το ψυχικόν, αλλ ότι ουκ έχει αγώνα η διάνοια, δια τάς αιτίας, ας προείπομεν. Τό βρώμα γαρ των πτωχών τοις πλουσίοις βδελυκτόν εστίν, ομοίως και το βρώμα των αρρώστων τοις υγιαίνουσιν. Άλλ’ ο πλούτος και η υγεία εκ της νήψεως και της επιμελείας συνίσταται, Όσον γαρ ζη τις, χρήζει της νήψεως και της επιμελείας και του εξυπνισμού, του φυλάξαι τον εαυτού θησαυρόν, εάν δε τον όρον αυτού καταλείψη, νοήσαι έχει και κλαπήναι. Ου μέχρι δε του τον καρπόν ιδέσθαι δέον εργάζεσθαι, άλλ’ έως της εξόδου χρεών αγωνίζεσθαι. Πολλάκις γαρ τον καρπόν πεπανθέντα, καταβάλλει εξάπινα χάλαζα. Ο μισγόμενος εν πράγμασι και λύων εαυτόν εις ομιλίας, ουκ έτι πιστεύεται, ότι η υγεία αυτού προσμείναι έχει εν αυτώ.Όταν προσεύχη, ταύτην την προσευχήν ειπέ. Κύριε, αξίωσον με νεκρωθήναι τη συνομιλία του αιώνος τούτου εν αληθεία. Και γίνη, ότι πάσαν δέησιν συνήγαγες. Αγώνισαι δε το έργον τούτο πληρώσαι εν σοι. Εάν γαρ το έργον ακολουθήση τη ευχή, αληθώς εν τη ελευθερία έστηκας του Χριστού. Νέκρωσις δε του κόσμου εστίν, ου το αποστήναι της κοινωνίας της ομιλίας τινά των πραγμάτων αυτού μόνον, αλλά το μη επιθυμήσαι τίνος των αγαθών αυτού εν τη ομιλία της διανοίας αυτού. Εαν εν τη μελέτη τη αγαθή εθίσωμεν εαυτούς, αισχυνόμεθα εκ των παθών, όταν αυτοίς απαντήσωμεν. Και γινώσκουσι τούτο οι κτησάμενοι πείραν εν εαυτοίς. Αλλά και εκ των αιτιών των παθών αισχυνθήναι έχομεν προσεγγίσαι αυτοίς.Όταν εις έργον τινός υπέρ της αγάπης του Θεού ακολουθήσαι επιθυμής, δός κατά της επιθυμίας αυτού τον όρον του θανάτου, και όντως εν τω πράγματι εις τον βαθμόν της μαρτυρίας αξιωθήση αναδραμείν έφ’ έκαστον πάθος και βλάβην τινά των απαντώντων σοι έσωθεν εκείνου του ορού ου μη καταλάβης, εάν μέχρι τέλους υπομείνης και μη χαυνωθής. Ή μελέτη του ασθενούς λογισμού ασθενή ποιεί την ισχύν της υπομονής, η δε στερεά διάνοια και την δύναμιν, ην ουκ έχει η φύσις, παρέχει τω ακολουθούντι τη μελέτη αυτής. Ευχή Κύριε, αξίωσόν με μισήσαι την ζωήν μου, δια την ζωήν την εν σοι. Η πολιτεία του κόσμου τούτου όμοια εστί τοις σχεδιάζουσί τίνα γράμματα των εν σχεδίοις ακμήν υπαρχόντων και ότε θέλει τις και επιθυμεί, προστίθησιν εν αυτοίς και αφαιρείται και ποιεί εναλλαγήν εν τοις γράμμασιν. Ή πολιτεία δε των μελλόντων όμοια εστί τοις χειρογράφοις τοις γραφείσιν εν σωματίοις καθαροίς και σφραγισθείσιν εν τη σφραγίδι τη βασιλική, εν οίς ούτε προσθήκη ούτε έλλειψις.Όσον ούν εσμέν εν μέσω της αλλοιώσεως, προσέχωμεν εαυτοίς, και ηνίκα εξουσιάζομεν εις το χειρόγραφον της ζωής ημών, όπερ δια των χειρών ημών γεγραφήκαμεν, αγωνισώμεθα ποιήσαι εν αυτώ προσθήκην εν πολιτεία αγαθή, και απαλείψωμεν εξ αυτού τα ελαττώματα της πρώτης πολιτείας. Όσον γαρ εν τω κοσμώ τούτω εσμέν, ου τίθησιν ο Θεός την σφραγίδα, ούτε επί τοις αγαθοίς ούτε επί τοις κακοίς, έως της ώρας της εξόδου, εν η τελειούται το έργον της πατρίδος ημών και ερχόμεθα εις την άποδημίαν. Και καθώς είπεν ό άγιος Εφραιμ Πρέπει λογίζεσθαι ημάς, ότι όμοια εστίν η ψυχή ημών πλοίω ετοίμω, μη γινώσκοντι πότε επέρχεται αυτώ ο άνεμος, και στρατώ, μη ειδότι πότε σαλπίσει η πολεμική σάλπιγξ. Και εάν ταύτα φησι δια την διαφοράν την μικράν ούτως,και ίσως στρέφονται πάλιν, πόσον δέον άρα ημάς ευτρεπίζεσθαι και προπαρασκεοάζεσθαι προ εκείνης της ημέρας της αποτόμου και γέφυρας και θύρας του καινού αιώνος; Δώη ημίν ο Χριστός ο μεσίτης της ζωής ημών ετοιμασίαν, επερείδεσθαι εκείνη τη αποφάσει της προσδοκίας, ο έχων την δόξανκαι την προσκύνησιν και την ευχαριστίαν εις αιώνας των αιώνων. Αμήν.