Ἀριστείδης ὁ Ἀθηναῖος, ὁ Φιλόσοφος καὶ Ἀπολογητής

Βίος

Ὁ Ἀριστείδης ὑπῆρξε φιλόσοφος τῶν Ἀθηνῶν κατὰ τὸ πρῶτον ἥμισυ τοῦ β΄ αἰῶνος. Κατὰ τὴν ἀρχαίαν παράδοσιν (Εὐσέβιος, Ἱερώνυμος) ἐπέδωσε τὴν «Ἀπολογίαν» του πρὸς τὸν αὐτοκράτορα — κατ᾿ ἄλλους τὸν Ἀδριανόν, κατ᾿ ἄλλους τὸν Ἀντωνῖνον τὸν Εὐσεβῆ — διατηρήσας καὶ μετὰ τὴν εἰς Χριστὸν πίστιν του τὸ φιλοσοφικὸν ἔνδυμα.

Ἡ Ἀπολογία

Ἡ «Ἀπολογία» του συγκαταλέγεται μεταξὺ τῶν ἀρχαιοτάτων σωζομένων χριστιανικῶν ἀπολογιῶν. Ἐκκινεῖ ἀπὸ τὴν θεωρίαν τῆς τάξεως τοῦ κόσμου, διὰ νὰ ἀναχθῇ εἰς τὸν ἕνα ἀκίνητον Κινοῦντα καὶ Δημιουργόν· ἐν συνεχείᾳ ἀντιπαραβάλλει τὰ γένη τῶν ἀνθρώπων (βαρβάρους, Ἕλληνας, Ἰουδαίους καὶ Χριστιανούς) ὡς πρὸς τὴν περὶ Θεοῦ γνῶσιν. Τὸ ἀποκορύφωμα εἶναι ἡ περιγραφὴ τοῦ βίου τῶν Χριστιανῶν — τῆς ἀγάπης, τῆς ἐλεημοσύνης, τῆς ἁγνότητος καὶ τῆς φιλανθρωπίας των — ὡς ἐμπράκτου ἀποδείξεως τῆς ἀληθείας τῆς πίστεώς των.

Ἡ παράδοσις τοῦ κειμένου

Ἐν ἀντιθέσει πρὸς τὰ λοιπὰ ἔργα τῶν Ἀπολογητῶν, τὸ πρωτότυπον ἑλληνικὸν κείμενον τῆς «Ἀπολογίας» ἐχάθη ἐπὶ αἰῶνας καὶ ἀνασυνεστάθη ἐκ τριῶν πηγῶν: ἀπὸ πλήρη συριακὴν μετάφρασιν (ἀνακαλυφθεῖσαν τὸ 1889 εἰς τὴν Ἱ. Μονὴν τῆς Ἁγίας Αἰκατερίνης τοῦ Σινᾶ)· ἀπὸ τὸ ἑλληνικὸν κείμενον ποὺ διεσώθη ἐνσωματωμένον, ὡς λόγος τοῦ Ναχώρ, εἰς τὸ βυζαντινὸν πνευματικὸν μυθιστόρημα «Βαρλαὰμ καὶ Ἰωάσαφ»· καὶ ἀπὸ παπυρικὰ σπαράγματα. Διὰ τοῦτο δὲν ὑπάρχει ἓν ἑνιαῖον, συνεχὲς χειρόγραφον τοῦ πρωτοτύπου, ἀλλὰ μία ἐπιστημονικὴ ἀποκατάστασις.

Ἡ πρώτη κριτικὴ ἔκδοσις τοῦ ἀνασυντεθειμένου κειμένου, ὑπὸ τῶν J. Rendel Harris καὶ J. Armitage Robinson (Texts and Studies I.1, Cambridge 1891), εἶναι ἐλευθέρα δικαιωμάτων καὶ διαθέσιμος πρὸς μελέτην εἰς τὸ Internet Archive: The Apology of Aristides (Harris & Robinson, 1891).

Σημασία

Ἡ «Ἀπολογία» τοῦ Ἀριστείδου, μὲ τὴν ἁπλότητα καὶ τὴν ἠθικὴν καθαρότητά της, μαρτυρεῖ τὸ ἦθος τῆς πρωτοχριστιανικῆς κοινότητος καὶ ἀποτελεῖ ἓν ἐκ τῶν πρωίμων παραδειγμάτων τῆς συναντήσεως τῆς φιλοσοφίας μὲ τὴν κατὰ Χριστὸν ἀλήθειαν.