Υπάρχουν βιβλία που δεν διαβάζονται τόσο ως αφηγήματα όσο ως μαρτυρίες· το «Χιλιάδες μίλια προς τον τόπο της καρδιάς» ανήκει σ’ αυτά. Ο Κλάους Κένεθ (Klaus Kenneth, γενν. 1945), Ελβετός πλέον συγγραφέας και μουσικός με καταγωγή από την Κεντρική Ευρώπη, καταθέτει εδώ την ιστορία μιας ζωής που διέσχισε σχεδόν όλα τα πλάτη της ανθρώπινης αναζήτησης προτού καταλήξει στην Ορθοδοξία. Ο ίδιος ο τίτλος συμπυκνώνει τη θέση του βιβλίου: η μακρύτερη και δυσκολότερη απόσταση δεν είναι γεωγραφική, αλλά εκείνη που χωρίζει το κεφάλι από την καρδιά.
Μια ζωή ως οδοιπορία
Η αφετηρία είναι σκοτεινή και ο συγγραφέας δεν την ωραιοποιεί. Γεννημένος στο τέλος του πολέμου, βίωσε την εγκατάλειψη από τον πατέρα, την απόρριψη και τη βία στο σπίτι, και —όπως ο ίδιος καταθέτει— την κακοποίηση από κληρικό στα εφηβικά του χρόνια, μια εμπειρία που τον οδήγησε σε βαθιά απόρριψη του χριστιανισμού. Ακολούθησαν χρόνια αναρχικής δράσης, φυλακίσεων και εξάρτησης από ναρκωτικά. Από εκεί ξεκινά μια πλανόδια αναζήτηση «δύναμης» και νοήματος που τον φέρνει στον ινδουισμό και τους γκουρού της Ινδίας, σε μοναστήρια του βουδισμού, στο Ισλάμ, στον αποκρυφισμό της Λατινικής Αμερικής — κυριολεκτικά εκατομμύρια χιλιόμετρα (ο γερμανικός τίτλος μιλά για «δύο εκατομμύρια χιλιόμετρα αναζήτησης»). Στην πορεία τοποθετούνται και ορισμένα τεκμηριωμένα, σχεδόν απίστευτα επεισόδια: η συνάντηση με τη Μητέρα Τερέζα στην Καλκούτα, την οποία αποκαλεί «την πρώτη μου μητέρα», και μια απαγωγή από αντάρτες στην Κολομβία απ’ όπου διέφυγε παρ’ ολίγον.
Η στροφή: ο γέροντας Σωφρόνιος
Η καμπή έρχεται όχι μέσα από ιδέα αλλά μέσα από πρόσωπο. Στη Λωζάννη, στις αρχές της δεκαετίας του 1980, ο Κένεθ συναντά τον γέροντα Σωφρόνιο του Έσσεξ, μαθητή του αγίου Σιλουανού του Αθωνίτη, και γίνεται πνευματικό του τέκνο· το 1986 βαπτίζεται ορθόδοξος. Οι σελίδες για τον Σωφρόνιο είναι οι πιο συγκρατημένες και συνάμα οι πιο φωτεινές του βιβλίου. Ο Κένεθ δεν περιγράφει διδασκαλίες αλλά μια παρουσία: ο γέροντας ήταν γι’ αυτόν «φως», «μια αγκαλιά», μια «πλημμυρίδα αγάπης» που μεταμόρφωσε έναν γεμάτο μίσος «νεκρό» άνθρωπο σε πρόσωπο ικανό να συγχωρεί και να αγαπά. Εδώ ακριβώς αναγνωρίζεται η πνευματική γενεαλογία στην οποία εντάσσεται η μαρτυρία: από τον άγιο Σιλουανό, με την αρχή της αγάπης προς τους εχθρούς ως κριτήριο της αληθινής γνώσης του Θεού, στον Σωφρόνιο, και απ’ αυτόν στον μαθητή του.
Από το κεφάλι στην καρδιά
Η κεντρική διάσταση του βιβλίου είναι η αντίθεση ανάμεσα στη νοησιαρχική γνώση και στην εμπειρία της καρδιάς — τη μετάνοια, την καρδιακή προσευχή, την ησυχαστική παράδοση που ο συγγραφέας γνώρισε διά του Σωφρονίου. Όπως εύστοχα σχολιάζει ο π. Χαράλαμπος Παπαδόπουλος αναφερόμενος στο βιβλίο, «μυαλό δεν σημαίνει και καρδιά»· ο σύγχρονος άνθρωπος ζει υπερβολικά με τον νου και ελάχιστα με την καρδιά. Στην ίδια γραμμή κινείται και η περίφημη προτροπή που αποδίδεται στον Σωφρόνιο, να προσέχει κανείς εκείνους που έχουν «βιβλιοθήκη στο κεφάλι και άδεια καρδιά». Δεν πρόκειται για απόρριψη της γνώσης, αλλά για την επισήμανση ότι η γνώση χωρίς μετάνοια και αγάπη μένει στείρα.
Αποτίμηση: για ποιον γράφτηκε
Οφείλει κανείς να είναι νηφάλιος. Το βιβλίο δεν είναι θεολογική πραγματεία και δεν προσποιείται ότι είναι. Σε μια προσεγμένη κριτική του, ο π. Μαρτίνος Πέτζολτ παρατηρεί ότι ο Κένεθ περιγράφει τις περιπλανήσεις του «σαν δημοσιογράφος που παρατηρεί ακριβώς τον δρόμο ενός ανθρώπου», χωρίς πάντοτε να τις αξιολογεί ορθόδοξα, και ότι οι καθαυτό ορθόδοξες σελίδες είναι δυσανάλογα λίγες σε σχέση με την έκταση της αφήγησης. Είναι μια θεμιτή ένσταση: ο αναγνώστης κάποτε αναρωτιέται αν ορισμένα επεισόδια καταγράφονται όπως συνέβησαν ή με κάποια δραματοποίηση. Η αξία του βιβλίου, ωστόσο, βρίσκεται αλλού — στην ειλικρίνεια μιας εξομολογητικής μαρτυρίας και στη δύναμη του παραδείγματος. Είναι ανάγνωσμα ιδίως για όσους πέρασαν από ανάλογες πλάνες, αναζητήσεις ή τραύματα, και για όσους δυσπιστούν ότι η μετάνοια μπορεί όντως να αλλάξει έναν άνθρωπο εκ βάθρων. Διαβασμένο με αυτή τη διάκριση, χωρίς να ζητά κανείς απ’ αυτό όσα δεν υπόσχεται, παραμένει μια συγκλονιστική κατάθεση για το ότι ο δρόμος προς τον «τόπο της καρδιάς» είναι ανοιχτός ακόμη και από το πιο βαθύ σκοτάδι.
Κλάους Κένεθ, «Χιλιάδες μίλια προς τον τόπο της καρδιάς — Από το σκοτάδι του μίσους στον γέροντα Σωφρόνιο», μετάφραση Ιφικράτης Πολάλης, πρόλογος γέροντος Εφραίμ Βατοπαιδινού, Εκδόσεις Εν Πλω, Αθήνα 2009, 424 σελ. (γερμανικό πρωτότυπο «Zwei Millionen Kilometer Suche»· αγγλική έκδοση «Born to Hate, Reborn to Love: A Spiritual Odyssey from Head to Heart», 2001).