Το Απόδειπνο είναι η ακολουθία που ψάλλεται το βράδυ, μετά το δείπνο, και ολοκληρώνει τον ημερήσιο κύκλο της προσευχής. Στην ορθόδοξη λατρευτική τάξη δεν είναι απλώς μια συνήθεια των μοναχών· εκφράζει τη βιωματική βεβαιότητα ότι η νύκτα, όπως και η ημέρα, ανήκει στον Θεό και χρειάζεται τη φύλαξή Του.
Προέλευση και ονομασία
Η ονομασία προέρχεται από τη μοναστηριακή πράξη: η ακολουθία ψάλλεται μετά το κοινό βραδινό δείπνο, δηλαδή το «δείπνο» της συνοδείας. Ήδη από τους πρώτους αιώνες, οι πιστοί συγκεντρώνονταν το βράδυ για να προσευχηθούν πριν παραδοθούν στον ύπνο. Στους ασκητικούς πατέρες, η βραδινή προσευχή θεωρείται αναγκαίο τείχος κατά των νυκτερινών λογισμών και φόβων.
Μικρό και Μέγα Απόδειπνο
Η ακολουθία εμφανίζεται σε δύο τύπους. Το Μικρό Απόδειπνο τελείται καθημερινά στα μοναστήρια και σε πολλές ενορίες, ιδίως τις καθημερινές των νηστειών. Το Μέγα Απόδειπνο τελείται κατά τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, την περίοδο του Δωδεκαημέρου εξαιρέσει των εορτών, και σε άλλες κατανυκτικές περιόδους. Είναι εκτενέστερο, πολύ κατανυκτικό, και εμπεριέχει ύμνους που απηχούν τη θεολογία της εγρηγόρσεως.
Δομή και χαρακτηριστικά ψαλτικά στοιχεία
Το Μικρό Απόδειπνο περιλαμβάνει σύντομη ακολουθία: ψαλμούς, τροπάρια, το Σύμβολο της Πίστεως, ευχές υπέρ του ύπνου, και καταλήγει με την παράκληση προς την Θεοτόκο και τους αγίους. Στο Μέγα Απόδειπνο ξεχωρίζει ο ύμνος «Μεθ’ ἡμῶν ὁ Θεός», που προέρχεται από τον προφήτη Ησαΐα και ψάλλεται ως θριαμβευτική ομολογία της παρουσίας του Θεού με τον λαό Του. Επίσης, κατά την πρώτη εβδομάδα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, στο Μέγα Απόδειπνο διαβάζεται τμηματικά ο Μεγάλος Κανών του Αγίου Ανδρέου Κρήτης.
Πνευματικό νόημα
Η νύκτα στην πατερική γλώσσα συμβολίζει συχνά τον θάνατο, την άγνοια και την κυριαρχία των παθών. Το Απόδειπνο δεν ζητά μόνο καλό ύπνο· ζητά τη διαφύλαξη του νου και της καρδιάς από την πονηρία του διαβόλου και από τις ακάθαρτες φαντασίες. Με την προσευχή αυτή, ο πιστός παραδίδει τον εαυτό του στα χέρια του Θεού, μιμούμενος τους μάρτυρες που κοιμήθηκαν με την ελπίδα της αναστάσεως.
Το Απόδειπνο στην κατ’ οίκον προσευχή
Ακόμη και οι λαϊκοί που δεν μπορούν να ψάλουν ολόκληρη την ακολουθία, μπορούν να κρατούν το πνεύμα της: έναν σύντομο ψαλμό, την επίκληση «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με», και μια σύντομη ευχή φυλάξεως. Έτσι η ακολουθία γίνεται όχι τυπικό καθήκον αλλά μέσο αδιάλειπτης μνήμης Θεού.