Υπάρχει μια διαδεδομένη εντύπωση ότι η Εκκλησία βλέπει με καχυποψία την οικονομία, σαν να είναι κάτι χαμηλό ή ξένο προς την πνευματική ζωή. Η ίδια όμως η λέξη διαψεύδει αυτή την εντύπωση. «Οικονομία» σημαίνει η διαχείριση του οίκου (οἶκος και νόμος) — και είναι μια από τις βαθύτερες θεολογικές έννοιες της Ορθοδοξίας: «θεία οικονομία» ονομάζουμε ολόκληρο το σχέδιο του Θεού για τη σωτηρία του κόσμου. Η Εκκλησία, λοιπόν, δεν καταδικάζει την οικονομία· διδάσκει τη σωστή της άσκηση. Το ζήτημα δεν είναι αν θα διαχειριστούμε αγαθά, αλλά πώς.
Ο άνθρωπος ως οικονόμος, όχι κύριος
Το θεμέλιο της ορθόδοξης θεώρησης είναι ότι ο άνθρωπος δεν είναι απόλυτος κύριος των αγαθών, αλλά διαχειριστής τους. «Τοῦ Κυρίου ἡ γῆ καὶ τὸ πλήρωμα αὐτῆς» (Ψαλμ. 23:1)· όλα ανήκουν στον Θεό, και εμείς τα λάβαμε ως παρακαταθήκη. Ο Απόστολος Παύλος ονομάζει τους πιστούς «οἰκονόμους μυστηρίων Θεοῦ» και προσθέτει το κριτήριο της αξιολόγησής τους: «ζητεῖται ἐν τοῖς οἰκονόμοις ἵνα πιστός τις εὑρεθῇ» (Α΄ Κορ. 4:1-2). Ο καλός οικονόμος δεν κρίνεται από το πόσα κατέχει, αλλά από την πιστότητα με την οποία διαχειρίζεται όσα του εμπιστεύθηκαν.
Αυτή η αλλαγή προοπτικής αλλάζει τα πάντα. Ο πλούτος παύει να είναι αυτοσκοπός και γίνεται μέσο· η περιουσία δεν είναι δικαίωμα απόλαυσης αλλά ευθύνη διακονίας. Η οικονομική δραστηριότητα — η εργασία, η πρόνοια, η αποταμίευση, η φροντίδα της οικογένειας — ευλογείται· ο Απόστολος μάλιστα είναι αυστηρός με όποιον αμελεί τους δικούς του: «εἴ τις τῶν ἰδίων καὶ μάλιστα τῶν οἰκείων οὐ προνοεῖ, τὴν πίστιν ἤρνηται» (Α΄ Τιμ. 5:8).
Όχι ο πλούτος, αλλά η φιλαργυρία
Πού βρίσκεται τότε ο κίνδυνος; Όχι στα χρήματα καθεαυτά, αλλά στη σχέση της καρδιάς με αυτά. Η Γραφή δεν λέει ότι το χρήμα είναι η ρίζα των κακών, αλλά «ῥίζα πάντων τῶν κακῶν ἐστιν ἡ φιλαργυρία» (Α΄ Τιμ. 6:10) — η αγάπη του χρήματος, όχι το χρήμα. Ο Κύριος θέτει το δίλημμα στην πιο καθαρή του μορφή: «οὐ δύνασθε Θεῷ δουλεύειν καὶ μαμωνᾷ» (Ματθ. 6:24). Το πρόβλημα δημιουργείται όταν τα αγαθά, από εργαλεία διακονίας, γίνονται είδωλα και κύριοι. Στην παραβολή του άφρονος πλουσίου, εκείνος καταδικάζεται όχι επειδή είχε καλή σοδειά, αλλά επειδή θησαύρισε τα πάντα για τον εαυτό του χωρίς αναφορά στον Θεό και στον πλησίον (Λουκ. 12:16-21).
Το περίσσευμα ανήκει στον πτωχό
Η σωστή διαχείριση έχει αναγκαστικά κοινωνική διάσταση. Ο Μέγας Βασίλειος, στις ομιλίες του «Πρὸς τοὺς πλουτοῦντας» και «Καθελῶ μου τὰς ἀποθήκας», διατυπώνει με συγκλονιστική σαφήνεια ότι το περίσσευμα του πλουσίου δεν του ανήκει: «τοῦ πεινῶντός ἐστιν ὁ ἄρτος ὃν σὺ κατέχεις, τοῦ γυμνητεύοντος τὸ ἱμάτιον ὃ σὺ φυλάσσεις ἐν ἀποθήκαις». Η ελεημοσύνη δεν είναι, σε αυτή τη λογική, μια γενναιοδωρία προς ξένα αγαθά, αλλά η απόδοση στον πτωχό αυτού που του οφείλεται. Ο ιερός Χρυσόστομος, ο κατ’ εξοχήν διδάσκαλος της φιλανθρωπίας, θα επαναλάβει αδιάκοπα ότι ο πλούτος δίνεται για να μοιραστεί, και ότι η αληθινή ευημερία μετριέται με όσα δίνει κανείς, όχι με όσα συσσωρεύει.
Σωστή διαχείριση των πόρων
Έτσι η ορθόδοξη παράδοση δεν είναι ούτε εχθρός της οικονομικής προόδου ούτε σύμμαχος της απληστίας. Στέκεται απέναντι σε δύο ακρότητες: στη σπατάλη που περιφρονεί τα δώρα του Θεού, και στη φιλαργυρία που τα φυλακίζει. Ανάμεσά τους προτείνει την υπεύθυνη, δίκαιη και φιλάνθρωπη διαχείριση των πόρων — ατομικών και κοινών — ως άσκηση πνευματική. Η εικόνα του «πιστού και φρόνιμου οικονόμου» φωτίζεται ιδιαίτερα στην παραβολή των ταλάντων, όπου ο Θεός εμπιστεύεται αγαθά και ζητεί καρπό. Όταν η οικονομία ασκείται έτσι, παύει να είναι απλώς διαχείριση χρημάτων και γίνεται εικόνα της θείας οικονομίας: προνοητική, γενναιόδωρη, στραμμένη στο πρόσωπο. Και η ιστορική εμπειρία της Ορθοδοξίας δείχνει ότι πίστη και υγιής διαχείριση των κοινών δεν αντιστρατεύονται, αλλά συμπορεύονται — όπως φαίνεται και στη σχέση Ορθοδοξίας και πολιτικής στο Βυζάντιο.