Ένα από τα πιο ύπουλα πνευματικά φαινόμενα της εποχής μας δεν είναι ο οργανωμένος σατανισμός των λίγων, αλλά η διάχυση μιας ποπ κουλτούρας που δανείζεται τελετουργική γλώσσα και αποκρυφιστικά σύμβολα, και που, παίζοντας με «μαγικές δυνάμεις», τις καθιστά οικείες και «κουλ». Η Εκκλησία δεν αντιδρά εδώ από πανικό· αντιδρά επειδή γνωρίζει ότι τα τελετουργικά σύμβολα δεν είναι ποτέ πνευματικά ουδέτερα.

Από τον αποκρυφισμό στον σύγχρονο σατανισμό

Η σύγχρονη μορφή του φαινομένου έχει συγκεκριμένη ιστορία. Μέσα στην αποκρυφιστική αναβίωση του 19ου αιώνα διαμορφώθηκε ο Άλιστερ Κρόουλι (1875–1947), που θεμελίωσε το κίνημα της Θελήμης με το σύνθημα «Κάνε ό,τι θέλεις — αυτός θα είναι όλος ο Νόμος». Το 1966 ο Άντον ΛαΒέι ίδρυσε στις ΗΠΑ την «Εκκλησία του Σατανά» και το 1969 εξέδωσε τη «Σατανική Βίβλο».1

Είναι χρήσιμο να διακρίνουμε τρία διαφορετικά ρεύματα, που συχνά συγχέονται:

  • τον αθεϊστικό («λαβεϊκό») σατανισμό, που δεν λατρεύει κανέναν πραγματικό Σατανά αλλά χρησιμοποιεί το όνομά του ως σύμβολο του εγωκεντρικού ατομικισμού·
  • τον θεϊστικό σατανισμό, που πιστεύει σε έναν υπαρκτό Σατανά και τον λατρεύει — το καθαυτό «δαιμονολατρικό» άκρο, μικρό αλλά υπαρκτό·
  • και τον σύγχρονο ακτιβιστικό «Ναό του Σατανά» (2013), επίσης αθεϊστικό.

Η διάκριση έχει σημασία: το πραγματικό πρόβλημα για τους πολλούς δεν είναι η ένταξη σε κάποια «εκκλησία του Σατανά», αλλά η ανύποπτη οικείωση με το αποκρυφιστικό φαντασιακό.

Ο «Σατανικός πανικός»: τι ήταν αληθινό και τι υπερβολή

Τη δεκαετία του 1980 ένα κύμα ισχυρισμών περί οργανωμένης «σατανικής τελετουργικής κακοποίησης» σάρωσε τη Δύση. Η νηφάλια ορθόδοξη ματιά οφείλει να είναι ειλικρινής: οι μεγάλης κλίμακας συνωμοσιολογικοί ισχυρισμοί αποδείχθηκαν σε μεγάλο βαθμό αβάσιμοι, προϊόν μαζικής υστερίας, με πραγματικά θύματα άδικες διώξεις και κατεστραμμένες υπολήψεις.2 Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι ο αποκρυφισμός είναι αβλαβής. Σημαίνει ότι πρέπει να ξεχωρίζουμε την πραγματική πνευματική διάσταση του αποκρύφου, την οποία η Εκκλησία βεβαιώνει, από τη δημοσιογραφική υπερβολή, την οποία απορρίπτει. Ο διάβολος επωφελείται εξίσου και από την υστερία και από τον εφησυχασμό.

Η αισθητικοποίηση του αποκρύφου

Από τα τέλη της δεκαετίας του 1960 η αποκρυφιστική εικονογραφία εισήλθε στη ροκ και τη μέταλ μουσική, και από εκεί στη μόδα, τη διαφήμιση και το θέαμα. Ο ανεστραμμένος σταυρός, το πεντάγραμμο, η τελετουργική σκηνοθεσία με κεριά και «κύκλους» διαβάζονται πλέον ως απλώς «τολμηρή αισθητική». Είναι χαρακτηριστικό —και ενισχύει ακριβώς το επιχείρημα της Εκκλησίας— ότι ακόμη και πρωταγωνιστές του χώρου, όπως ο Ozzy Osbourne, έχουν δηλώσει ότι η εικονογραφία ήταν «θεατρικότητα» και μάρκετινγκ, όχι πεποίθηση.3 Η «αθωότητα» του θεάματος είναι ο ίδιος ο μηχανισμός της εξοικείωσης.

Σήμερα το κυριότερο όχημα έκθεσης των νέων δεν είναι μια σκηνή, αλλά τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης: το φαινόμενο #WitchTok έχει συγκεντρώσει δεκάδες δισεκατομμύρια προβολές, με «ξόρκια», ταρώ, κρυστάλλους και «manifestation» να προσφέρονται ως «πνευματικότητα χωρίς δόγμα» — δηλαδή χαμηλού κόστους και υψηλής διάδοσης.4

Ένα πρόσφατο, ευρέως συζητημένο παράδειγμα από τη μεγάλη σκηνή του θεάματος ήταν η συμμετοχή της Ιρλανδίας στη Eurovision του 2024, με το τραγούδι «Doomsday Blue» της Bambie Thug: η εμφάνιση, με πεντάγραμμο, κεριά και «μαγισσίστικη» περσόνα, χαρακτηρίστηκε από πολλούς ως ανοιχτά αποκρυφιστική — με την καλλιτέχνιδα να απαντά ότι επρόκειτο για «τέχνη» και αυτο-έκφραση.5 Λίγα χρόνια νωρίτερα, το 2021, η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Κύπρου είχε διαμαρτυρηθεί επισήμως για το κυπριακό τραγούδι «El Diablo», λέγοντας ότι «προβάλλει την παράδοσή μας στον διάβολο», και ζήτησε την απόσυρσή του.6 Το ζητούμενο δεν είναι η λογοκρισία ενός τραγουδιού, αλλά η επίγνωση ότι η τελετουργική γλώσσα, ακόμη κι ως «ψυχαγωγία», δεν είναι ποτέ αθώα.

Γιατί δεν είναι «απλώς θέαμα»

Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας της ορθόδοξης διάγνωσης. Η Γραφή δεν αντιμετωπίζει τις «δυνάμεις» πίσω από την ειδωλολατρία και τη μαγεία ως ουδέτερες ενέργειες: «πάντες οἱ θεοὶ τῶν ἐθνῶν δαιμόνια» (Ψαλμ. 95,5 κατά τους Ο΄)· και ο Απόστολος Παύλος επιβεβαιώνει: «ἃ θύει τὰ ἔθνη, δαιμονίοις θύει καὶ οὐ Θεῷ» (Α΄ Κορ. 10,20). Η διάκριση ανάμεσα στο να «υποδύεσαι» μια τελετουργία και στο να «μετέχεις» σε αυτήν είναι πολύ λεπτότερη απ’ όσο νομίζει ο σύγχρονος άνθρωπος. Η συστηματική εξοικείωση με το σύμβολο προετοιμάζει την αποδοχή του περιεχομένου του.

Η ορθόδοξη απάντηση

Η απάντηση της Εκκλησίας δεν είναι ο φόβος, αλλά η συνέπεια προς το ίδιο μας το βάπτισμα. Στην ακολουθία του Βαπτίσματος ο κατηχούμενος στρέφεται προς τη δύση και τρεις φορές ομολογεί: «Ἀποτάσσομαι τῷ Σατανᾷ καὶ πᾶσι τοῖς ἔργοις αὐτοῦ καὶ πάσῃ τῇ λατρείᾳ αὐτοῦ καὶ πᾶσι τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῦ καὶ πάσῃ τῇ πομπῇ αὐτοῦ», και κατόπιν στρέφεται προς την ανατολή για να «συνταχθεί τῷ Χριστῷ».7 Κάθε ορθόδοξος χριστιανός, δηλαδή, έχει ήδη αποκηρύξει τον Σατανά· το να παίζει κανείς με την αποκρυφιστική τελετουργία «για διασκέδαση» αντιφάσκει με αυτή την ομολογία. Η Γραφή είναι ρητή: η μαγεία (φαρμακεία) συγκαταλέγεται στα «έργα της σαρκός» (Γαλ. 5,20) και οι «φαρμακοί» μένουν έξω της Βασιλείας (Αποκ. 21,8· 22,15). Η θεραπεία δεν είναι αντι-μαγεία, αλλά η μυστηριακή ζωή: η μετάνοια, η εξομολόγηση και η νηπτική διάκριση απέναντι στην πλάνη.8

Σύγχρονα προβλήματα

Το βασικότερο πρόβλημα είναι η έκθεση των νέων μέσω των οθονών, όπου το απόκρυφο σερβίρεται ως αισθητική, lifestyle ή ακόμη και «ευεξία». Η εμπορευματοποίηση —ξόρκια, κρύσταλλοι, ταρώ ως καταναλωτικά προϊόντα— ολοκληρώνει την «απενοχοποίηση». Απέναντι σε όλα αυτά, η ποιμαντική στάση είναι η κατήχηση και η διάκριση, όχι ο τρόμος: όχι να φοβίσουμε, αλλά να εξηγήσουμε γιατί ο πιστός που έχει ντυθεί τον Χριστό δεν έχει λόγο να φλερτάρει με το σκοτάδι που ο ίδιος αποκήρυξε.

Βιβλιογραφία

Σεραφεὶμ Rose, ἱερομόναχος, Ἡ Ὀρθοδοξία καὶ ἡ θρησκεία τοῦ μέλλοντος (St. Herman of Alaska Brotherhood, 1975).

Ἱερὰ Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Κύπρου, ἀνακοίνωση περὶ τοῦ τραγουδιοῦ «El Diablo» (2021).

«On Occultism and Magic», στὸ The Truth of Our Faith (Γέρων Κλεόπας) — orthodoxinfo.com.

Παραπομπές

  1. Γιὰ τὸν Κρόουλι, τὸν ΛαΒέι, τὴ «Σατανικὴ Βίβλο» (1969) καὶ τὴ διάκριση ἀθεϊστικοῦ/θεϊστικοῦ σατανισμοῦ, βλ. τὶς σχετικὲς λημματογραφήσεις καὶ τὴν Encyclopaedia Britannica («Church of Satan», «Thelema»). ↩

  2. Γιὰ τὸν χαρακτήρα τοῦ «σατανικοῦ πανικοῦ» τῆς δεκαετίας τοῦ 1980 ὡς φαινομένου μαζικῆς ὑστερίας, βλ. τὴ σχετικὴ ἐπισκόπηση (History.com, «What Sparked the Satanic Panic of the 1980s»). ↩

  3. Ἡ παραδοχὴ τῆς «θεατρικότητας» ἀπὸ πρωταγωνιστὲς τοῦ χώρου ἐνισχύει τὸ ἐπιχείρημα τῆς ἐξοικείωσης. ↩

  4. Γιὰ τὸ φαινόμενο #WitchTok καὶ τὴ «μαγεία» στὰ μέσα κοινωνικῆς δικτύωσης, βλ. Premier Christianity καὶ The Conversation («How modern witches are enchanting TikTok»). ↩

  5. Εὐρωπαϊκὸς Διαγωνισμὸς Τραγουδιοῦ (Eurovision) 2024, συμμετοχὴ Ἰρλανδίας, «Doomsday Blue» (Bambie Thug). Ἡ ἐμφάνιση σχολιάστηκε εὐρέως γιὰ τὴν ἀποκρυφιστική της εἰκονογραφία. ↩

  6. Ἱερὰ Σύνοδος τῆς Ἐκκλησίας τῆς Κύπρου, δημόσια τοποθέτηση γιὰ τὸ «El Diablo» (2021)· βλ. καὶ τὴ διεθνῆ κάλυψη (CNN, Eurovoix). ↩

  7. Εὐχολόγιον, Ἀκολουθία τοῦ Ἁγίου Βαπτίσματος, ἡ ἀπόταξις τοῦ Σατανᾶ. ↩

  8. Γιὰ τὴν ἔννοια τῆς πλάνης (prelest) καὶ τὴν ποιμαντικὴ ἀντιμετώπιση, βλ. Σεραφεὶμ Rose, ὅ.π. ↩