Η συζήτηση για την ιστορικότητα του Ιησού Χριστού προηγείται κάθε θεολογικής τοποθέτησης. Είναι το ελάχιστο δάπεδο που ερευνά η επιστήμη της ιστορίας: έζησε πράγματι ο Ιησούς; Μια περιθωριακή θεωρία, ο λεγόμενος «μυθικισμός», ισχυρίζεται πως όχι. Ωστόσο, επαγγελματίες ιστορικοί, ακόμη και αγνωστικιστές όπως ο Bart Ehrman, την απορρίπτουν ομόφωνα. Στο βιβλίο του Did Jesus Exist? (2012) ο Ehrman καταδεικνύει ότι η ύπαρξη του Ιησού είναι τόσο βέβαιη όσο κάθε μορφής της αρχαιότητας. Ας εξετάσουμε τα δεδομένα με νηφαλιότητα.
Μη χριστιανικές ρωμαϊκές μαρτυρίες
Ο Τάκιτος στα Χρονικά (15,44) μιλά για τον «Christus» που θανατώθηκε επί Τιβερίου από τον Πόντιο Πιλάτο, και αποκαλεί την πίστη των χριστιανών «ολέθρια δεισιδαιμονία». Ο Σουητώνιος στον βίο του Κλαυδίου (25,4) αναφέρει ταραχές των Ιουδαίων «impulsore Chresto» — υποκινητή κάποιον «Χρηστό», πιθανότατα τον Χριστό, αν και η αναφορά δεν είναι απολύτως βέβαιη. Και οι δύο εχθρικοί συγγραφείς επιβεβαιώνουν ότι λίγες δεκαετίες μετά τη σταύρωση, η ρωμαϊκή διοίκηση γνώριζε την ύπαρξη του ιδρυτή των χριστιανών.
Ιουδαϊκές πηγές: Ιώσηπος και Ταλμούδ
Ο Ιουδαίος ιστορικός Ιώσηπος στην Ιουδαϊκή Αρχαιολογία (18,3,3) δίνει το Testimonium Flavianum. Πρόκειται για κείμενο που φέρει σαφείς χριστιανικές παρεμβολές: φράσεις όπως «εἴ γε ἄνδρα αὐτὸν λέγειν χρή» και «ὁ Χριστὸς οὗτος ἦν» είναι μεταγενέστερες προσθήκες. Ο αυθεντικός πυρήνας ωστόσο αναφέρει τον Ιησού, τη σταύρωση επί Πιλάτου και τους μαθητές — γεγονός που ενισχύει την ιστορικότητα, χωρίς να αγνοούμε τις προσθήκες. Στο ίδιο έργο (20,9,1) γίνεται λόγος για τον λιθοβολισμό του «Ἰακώβου… τοῦ ἀδελφοῦ Ἰησοῦ τοῦ λεγομένου Χριστοῦ», χωρίο ευρέως δεκτό. Το Βαβυλωνιακό Ταλμούδ (Σανχεντρίν 43a) αποδίδει στον «Ἰεσοῦ» ότι «κρεμάστηκε» την παραμονή του Πάσχα — εχθρική ανάμνηση που συνάδει με τη σταύρωση, χωρίς όμως να την περιγράφει ρητά.
Πρώιμες ειδωλολατρικές αναφορές στην πίστη
Ο Πλίνιος ο Νεότερος, επιστολή στον Τραϊανό (10,96, ~112 μ.Χ.), αναφέρει ότι οι χριστιανοί έψαλλαν ύμνο «στον Χριστό ως σε θεό» (Christo quasi deo). Ο Λουκιανός στο Περὶ τῆς Περεγρίνου τελευτῆς σαρκάζει τους προσκυνητές «τοῦ ἀνεσκολοπισμένου ἐκείνου σοφιστή». Οι μαρτυρίες αυτές δεν βεβαιώνουν αυτοτελώς βιογραφικά περιστατικά, αλλά αποδεικνύουν ότι την εποχή εκείνη το κίνημα που λάτρευε έναν σταυρωμένο Γαλιλαίο ήταν ισχυρό και προκαλούσε αντιδράσεις — γεγονός που δεν εξηγείται χωρίς ιστορικό πυρήνα. Σημειωτέον, η επιστολή του Μάρα μπαρ Σεραπίωνος μιλά για τον «σοφό βασιλέα» των Ιουδαίων που θανατώθηκε· δεν κατονομάζει τον Ιησού, και παραμένει υπαινικτική.
Τα κριτήρια της ιστορικής επιστήμης
Η κριτική έρευνα χρησιμοποιεί συγκεκριμένα εργαλεία. Το κριτήριο της πολλαπλής μαρτυρίας: η ύπαρξη του Ιησού μαρτυρείται από ανεξάρτητες πηγές (Παύλος, Ευαγγέλια, Ιώσηπος, Τάκιτος). Το κριτήριο της αμηχανίας: κανείς δεν θα επινόησε έναν Μεσσία που υφίσταται τον ατιμωτικό, δουλικό θάνατο του σταυρού. Αυτό το στοιχείο ήταν σκάνδαλο για τους Εβραίους και μωρία για τους Εθνικούς (Α’ Κορ. 1,23). Οι επιστολές του Παύλου, γύρω στο 50 μ.Χ., γράφονται ενώ ζούσαν ακόμη αυτόπτες μάρτυρες. Η ελάχιστη συναίνεση των ιστορικών, την οποία καταγράφει και ο Ehrman, είναι ότι ο Ιησούς ήταν Γαλιλαίος Ιουδαίος, βαπτίστηκε από τον Ιωάννη και σταυρώθηκε επί Πιλάτου.
Η επιστημονική απομόνωση του μυθικισμού
Δεν υπάρχει σοβαρό ακαδημαϊκό τμήμα Αρχαίας Ιστορίας ή Κλασικών Σπουδών που να αμφισβητεί την ιστορικότητα του Ιησού. Ο μυθικισμός είναι περιθωριακό φαινόμενο, συχνά ιδεολογικά υποκινούμενο. Οι πολέμιοι του χριστιανισμού στην αρχαιότητα, όπως ο Κέλσος και ο Ιουλιανός, ουδέποτε είπαν ότι ο Ιησούς δεν έζησε· επέκριναν τη διδασκαλία και τη θεότητά Του. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο αγνωστικιστής Ehrman ανατρέπει συστηματικά τα μυθικιστικά επιχειρήματα, χαρακτηρίζοντάς τα «ψευδοεπιστήμη» που δεν αντέχει σε ακαδημαϊκό έλεγχο.
Ἀντὶ ἐπιλόγου: Ιστορία και Εκκλησία
Για την Ορθόδοξη πίστη, η ιστορική ύπαρξη του Χριστού είναι το δάπεδο, όχι το οικοδόμημα. Η Εκκλησία εδράζεται στην εμπειρική βεβαιότητα της Αναστάσεως: «ὃ ἑωράκαμεν τοῖς ὀφθαλμοῖς ἡμῶν… περὶ τοῦ λόγου τῆς ζωῆς» (Α’ Ιω. 1,1). Οι απόστολοι είδαν τον Αναστάντα· το αίμα των μαρτύρων σφράγισε την ομολογία· οι άγιοι των είκοσι αιώνων ζουν την κοινωνία μαζί Του. Η ιστορία μάς λέει ότι ο Ιησούς υπήρξε. Η Εκκλησία μάς καλεί να Τον γνωρίσουμε. Καμία αρχαιολογική απόδειξη δεν μπορεί να υποκαταστήσει τη συνάντηση με το Πρόσωπό Του. Όμως η τίμια ανάγνωση των πηγών αποκαλύπτει πως ακόμη και οι εχθροί Του δεν μπόρεσαν να Τον σβήσουν από την Ιστορία. Ας είναι αυτό η αφετηρία για ένα βαθύτερο ερώτημα.