Ἡ λατρευτικὴ παράδοση τῆς Ἐκκλησίας δὲν εἶναι ἁπλῶς μία συλλογὴ κειμένων· εἶναι μία τεταγμένη, ζῶσα οἰκονομία τοῦ λόγου τοῦ Θεοῦ μέσα στὸν χρόνο. Κάθε ἑορτή, κάθε ἱερὰ μνήμη, κάθε σύναξις τῶν πιστῶν ἀπαιτεῖ συγκεκριμένα ἀναγνώσματα — περικοπὲς ἀπὸ τὸ ἱερὸν Εὐαγγέλιον καὶ τὰς ἐπιστολὰς τῶν Ἀποστόλων — διὰ τῶν ὁποίων ἡ Ἐκκλησία ἑρμηνεύει τὸ μυστήριον ποὺ τελεῖ. Πρὸς ἐξυπηρέτησιν αὐτῆς τῆς ἀνάγκης γεννήθηκε ἕνας εἰδικὸς τύπος λειτουργικοῦ βιβλίου: τὸ Ἐκλογάδιον.
Τί εἶναι τὸ Ἐκλογάδιον
Ἡ λέξις «Ἐκλογάδιον» παράγεται ἀπὸ τὸ «ἐκλογή» — ἐπιλογή, ἐξαίρεσις — καὶ συνεπῶς τὸ βιβλίον αὐτὸ εἶναι κυριολεκτικῶς τὸ «βιβλίον τῶν ἐκλογῶν», δηλαδὴ τῶν ἐπιλεγμένων περικοπῶν. Συγκεκριμένα, ἀποτελεῖ μία ἀνθολογία εὐαγγελικῶν καὶ ἀποστολικῶν ἀναγνωσμάτων — συνοδευομένων ἀπὸ τοὺς προκειμένους τους καὶ τοὺς σχετικοὺς στίχους — ποὺ ἔχουν ἐξαχθεῖ ἀπὸ τὰ πλήρη λειτουργικὰ βιβλία καὶ συγκεντρωθεῖ σὲ μία χρηστικὴ ἑνότητα. Πρόκειται, ἑπομένως, γιὰ ἕνα λειτουργικὸ ἐγχειρίδιον πρακτικοῦ χαρακτήρα, ὄχι γιὰ αὐθυπόστατον θεολογικὸν πόνημα.
Τὸ περιεχόμενόν του ὀργανώνεται συνήθως κατὰ τὴν λατρευτικὴ τάξιν τοῦ ἐκκλησιαστικοῦ ἔτους: τὰς δεσποτικὰς ἑορτάς, τὰς Θεομητορικάς, τὰς μνήμας τῶν ἁγίων καὶ ἄλλας περιστάσεις τῆς ἀκολουθίας. Γιὰ κάθε μία ἀπὸ αὐτάς, ὁ ἀναγνώστης ἢ ὁ ἱερεὺς εὑρίσκει ἤδη ἐκεῖ τὴν περικοπὴν ἕτοιμην, μὲ τοὺς στίχους της καὶ τὸν προκείμενον, χωρὶς νὰ χρειαστεῖ νὰ ἀναζητήσει τὸ ἀνάλογον τμῆμα μέσα σὲ περισσότερα καὶ εὐμεγέθη βιβλία.
Ἡ σχέσις του μὲ τὰ πλήρη λειτουργικὰ βιβλία
Τὰ δύο κύρια λειτουργικὰ βιβλία ἐκ τῶν ὁποίων ἀντλεῖ τὸ Ἐκλογάδιον εἶναι τὸ Εὐαγγέλιον (γνωστὸν καὶ ὡς Εὐαγγελιστάριον) καὶ ὁ Ἀπόστολος (ἢ Ἀποστολοστάριον). Τὸ Εὐαγγέλιον περιέχει τὸ πλῆρες κείμενον τῶν τεσσάρων Εὐαγγελίων μαζὶ μὲ λεπτομερεῖς πίνακας ἀναγνωσμάτων, οἱ ὁποῖοι ὑποδεικνύουν ποία περικοπὴ ἀντιστοιχεῖ σὲ κάθε ἡμέρα ἢ ἑορτή. Ὁμοίως ὁ Ἀπόστολος περιέχει τὰς Πράξεις καὶ τὰς ἐπιστολάς, μὲ τοὺς ἀνάλογους πίνακας ἀναγνωσμάτων, προκειμένους καὶ ἀλληλουϊάρια. Τὰ Μηναῖα, ἐπιπλέον, παρέχουν τὰς ὑμνογραφικὰς ἀκολουθίας καὶ ὁδηγοῦν τακτικὰ πρὸς τὴν ἐπιλογὴν συγκεκριμένης περικοπῆς.
Τὸ Ἐκλογάδιον λειτουργεῖ ὡς πρακτικὸν ἐκχύλισμα ὅλης αὐτῆς τῆς διευθετήσεως. Ἀντλεῖ ἀπὸ τοὺς ἀνωτέρω πίνακας καὶ ἐνσωματώνει τὰ ἴδια τὰ κείμενα τῶν περικοπῶν, ὥστε ὁ χρήστης νὰ μὴν χρειάζεται νὰ ἀναστρέφει σελίδες διαφόρων τόμων. Εἶναι, μὲ τὴν ἀκριβῆ λέξιν, ἕνας «χρηστικὸς κῶδιξ» ποὺ συνοψίζει τὸ ἐκτεταμένον σύστημα.
Ἡ χρῆσις του στὴν ἐνοριακὴ καὶ μοναστικὴν πράξιν
Στὴν καθημερινὴ λειτουργικὴ ζωή — εἴτε σὲ ἐνορία εἴτε σὲ μοναστήριον — ἡ πρακτικὴ ἀξία τοῦ Ἐκλογαδίου εἶναι προφανής. Ὁ ψάλτης ἢ ἀναγνώστης ποὺ εἶναι ἐπιφορτισμένος μὲ τὴν ἀπαγγελίαν τοῦ Ἀποστόλου, ὁ ἱερεὺς ποὺ ἑτοιμάζεται νὰ ἀναγνώσει τὸ Εὐαγγέλιον, εὑρίσκουν ἐκεῖ τὴν κατάλληλη περικοπὴν σαφῶς καὶ εὐτάκτως καταγεγραμμένην, χωρὶς νὰ εἶναι ἀνάγκη νὰ διαβοῦν μέσα ἀπὸ πολυσέλιδους τόμους κατὰ τὴν ὥρα τῆς ἀκολουθίας. Ὁ συναξαριστικὸς ἢ ἑορτολογικὸς χαρακτήρας τοῦ βιβλίου τὸ καθιστᾶ ἰδιαιτέρως χρήσιμον σὲ κοινότητας ποὺ δὲν διαθέτουν ἄρτια τὴν πλήρη σειρὰν τῶν λειτουργικῶν βιβλίων ἢ δὲν ἔχουν ἐμπείρους ψάλτας ποὺ νὰ γνωρίζουν ἀπ’ ἔξω τοὺς πίνακας ἀναγνωσμάτων.
Τὸ Ἐκλογάδιον δὲν ὑποκαθιστᾶ τὴν πλήρη λειτουργικὴν ἐμπειρίαν· εἶναι ἕνα ἐργαλεῖον διακονίας τοῦ λόγου ποὺ ἐξυπηρετεῖ ἀφοσιωμένως τὴν τελετουργικὴν τάξιν τῆς Ἐκκλησίας. Ἡ ὕπαρξίς του μαρτυρεῖ γιὰ τὸ πόσο βαθειὰ ἡ παράδοσις φροντίζει νὰ εἶναι ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ εὐπρόσιτος ἐν τῇ συνάξει, ἀπὸ τοὺς ἁπλοὺς ἀναγνῶστας μέχρι τοὺς ἐμπείρους κληρικούς.
Παλαιαὶ ἐκδόσεις καὶ ἡ μακρὰ παράδοσις τοῦ εἴδους
Τὸ εἶδος τῶν «Ἐκλογῶν» — βιβλίων δηλαδὴ ποὺ συγκεντρώνουν ἐπιλεγμένα ἀναγνώσματα — ἔχει βαθειὰς ρίζας στὴν ἑλληνόφωνη χριστιανικὴ παράδοσιν. Τέτοια βιβλία κυκλοφοροῦσαν τόσον σὲ χειρόγραφη μορφή, ὅσον καὶ — μετὰ τὴν ἀνάπτυξιν τῆς τυπογραφίας — σὲ ἔντυπες ἐκδόσεις. Ἀρκετὰ παλαιὰ ἔντυπα τοῦ εἴδους αὐτοῦ ἐπιβιώνουν σὲ ψηφιακὰς βιβλιοθήκας, μαρτυρῶντας τὴν συνέχεια καὶ τὴν ἀναγκαιότητα τοῦ εἴδους. Χαρακτηριστικὸν παράδειγμα ἀποτελεῖ μία ἔκδοσις «Ἐκλογῶν» τοῦ 1730, ἡ ὁποία φυλάσσεται στὴν ψηφιακὴ Βιβλιοθήκη Ἀνέμη (ἔκδ. 1730, Βιβλιοθήκη Ἀνέμη), ὡς μαρτυρία μακρᾶς διαρκείας αὐτοῦ τοῦ λειτουργικοῦ εἴδους.
Ἡ ὕπαρξις τέτοιων ἐκδόσεων ἀπὸ τοὺς πρώιμους αἰῶνας τῆς ἑλληνικῆς τυπογραφίας ἀποδεικνύει ὅτι ἡ Ἐκκλησία ἔνιωθε σταθερὴν τὴν ἀνάγκην νὰ παρέχει πρακτικὰ βοηθήματα στοὺς λειτουργοὺς καὶ τοὺς ἀναγνῶστας. Τὸ Ἐκλογάδιον δὲν ἦταν ποτὲ πολυτέλεια — ἦταν ἀνάγκη τῆς λατρείας.
Τὸ Ἐκλογάδιον στὸ πλαίσιον τῶν λειτουργικῶν βιβλίων
Γιὰ νὰ κατανοηθεῖ πλήρως ἡ θέσις τοῦ Ἐκλογαδίου, ἀξίζει νὰ τοποθετηθεῖ δίπλα σὲ ἄλλα λειτουργικὰ βιβλία τῆς ἴδιας πρακτικῆς λογικῆς. Τὸ Ὡρολόγιον τὸ Μέγα, γιὰ παράδειγμα, εἶναι τὸ θεμελιῶδες λειτουργικὸν βιβλίον τῆς καθημερινῆς ἀκολουθίας — τῶν Ὡρῶν, τοῦ Ἑσπερινοῦ, τοῦ Ὄρθρου — καὶ ἔχει ἀνάλογο χαρακτήρα: εἶναι ἐγχειρίδιον ποὺ συγκεντρώνει ὅσα χρειάζεται ὁ λαὸς καὶ ὁ κλῆρος γιὰ τὴν τακτικὴν λατρείαν. Μὲ τὸν ἴδιον τρόπον τὸ Ἐκλογάδιον ἐξυπηρετεῖ εἰδικῶς τὴν ἀνάγκην τῶν εὐαγγελικῶν καὶ ἀποστολικῶν ἀναγνωσμάτων.
Κάθε λειτουργικὸν βιβλίον ἔχει τὸν ρόλον του μέσα στὴν εἰκόνα τῆς πλήρους λατρείας. Τὸ Ἐκλογάδιον δὲν φιλοδοξεῖ νὰ εἶναι ὅλα — θέλει νὰ εἶναι ἕνα συγκεκριμένο πρᾶγμα μόνον: ἡ ἕτοιμη καὶ ἀκριβὴς φωνὴ τοῦ Εὐαγγελίου καὶ τοῦ Ἀποστόλου ὅταν ὁ ἱερεὺς ἢ ὁ ψάλτης τὴν χρειαστεῖ, τὴν κατάλληλη στιγμή, χωρὶς ἀναζήτησιν καὶ ταλαιπωρίαν. Αὐτὴ ἡ λειτουργικὴ φρόνησις — ἡ τεχνικὴ πρόνοια ὑπὲρ τῆς ἀπροσκόπτου ἐπιτελέσεως τῆς λατρείας — εἶναι ἀπὸ μόνη της μαρτυρία τῆς σοφίας τῆς Ἐκκλησίας, ἡ ὁποία γνωρίζει ὅτι ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ πρέπει νὰ ἀκούγεται στὴ σύναξιν χωρὶς ἐμπόδια, καθαρός, στὴν κατάλληλη ὥρα καὶ τόπον.