Τα Αίτια του Αντισημιτισμού στο Τρίτο Ράιχ

Σημείωση τοῦ Κόμβου: Τὸ κείμενο αὐτὸ δὲν εἶναι μιὰ ἀμιγῶς θεολογικὴ ἢ κατηχητικὴ συμβολή, ἀλλὰ μιὰ ἱστορικὴ μελέτη γιὰ τὰ αἴτια τοῦ ἀντισημιτισμοῦ στὸ Τρίτο Ράιχ. Ἀποκτᾶ ὅμως πολὺ μεγαλύτερο νόημα ἂν διαβαστεῖ μαζὶ μὲ τὸ ἄρθρο «Τὰ «Πρωτόκολλα τῶν Σοφῶν τῆς Σιών»: ἡ ἱστορία μιᾶς πλαστογραφίας», ὅπου τεκμηριώνεται ἡ πλαστότητα τοῦ κειμένου ποὺ ὑπῆρξε τὸ βασικὸ προπαγανδιστικὸ «καύσιμο» ὅσων περιγράφονται ἐδῶ.

Εισαγωγή στην Έννοια του Αντισημιτισμού

Στην αρχή του κειμένου, έχει ιδιαίτερη σημασία, να προσδιοριστεί ο ορισμός της έννοιας «αντισημιτισμός». Ο ορισμός, είναι μια έννοια προβληματική από τη φύση της γιατί παραπέμπει σε μια φυλετιστική θεώρηση της Ιστορίας, η οποία στηρίζεται στον ανταγωνισμό μεταξύ «Σημιτών» και «Αρίων» (ή «Ινδοευρωπαίων»), θεώρηση που οδηγούσε σε σύγχυση της γλώσσας με τη φυλή¹. Με τη στενότερη έννοια του όρου «αντισημιτισμός» εννοείται η ρατσιστική εκδοχή της σύγχρονης ιουδαιοφοβίας που λειτουργεί ως «πολιτιστικός κώδικας» και ένδειξη «πολιτιστικής ταυτότητας» και ότι ανήκει σε συγκεκριμένο χώρο².

Ο επιθετικός προσδιορισμός «αντισημιτικός», επινοήθηκε το 1860 από έναν Αυστροεβραίο, τον Moritz Steinschneider, προκειμένου να καταγγείλει τις «αντισημιτικές προκαταλήψεις» του Ernest Renan. Η θεωρητική στάση των αυτοαποκαλούμενων «αντισημιτών» ονομάστηκε «αντισημιτισμός» και αναδείχθηκε την περίοδο 1879-1880.

Ο όρος «αντισημιτισμός» έγινε πλέον μέρος του γερμανικού λεξιλογίου, μετά το άρθρο του ιστορικού Heinrich von Treitschke με τίτλο “Unsere Aussichten”, τον Νοέμβριο 1879, όπου ανέφερε ότι υπήρχε ένας θανάσιμος κίνδυνος από την Εβραϊκή κυριαρχία της Γερμανίας, εισάγοντας το σλόγκαν: «Οι Εβραίοι είναι η δυστυχία μας (ή συμφορά)»³.

Βέβαια, σύμφωνα με την Γερμανική απογραφή πληθυσμού της 6^ης Ιουνίου 1925, οι Εβραίοι ήταν λιγότερο από το 1% του συνολικού πληθυσμού της Γερμανίας, γεγονός που δεν έδειχνε να επαληθεύει τους φόβους των Ναζί⁴. Προφανώς όμως στα μάτια του Τρίτου Ράιχ, οι Εβραίοι φάνταζαν πολύ μεγάλοι και απειλή για τη Γερμανία.

Από τα τέλη του 19^ου αιώνα, η λέξη «αντισημιτισμός» σήμαινε το σύνολο των αφηγήσεων, αναπαραστάσεων, δοξασιών, πρακτικών και θεσμικών μορφωμάτων των οποίων οι ιστορικές εκφάνσεις διακρίνονται από μια εχθρική στάση απέναντι στους Εβραίους, στις θρησκευτικές πεποιθήσεις τους και στο τρόπο ζωής τους⁵.

Ο Ζαν Πολ Σαρτρ, στους Στοχασμούς για το Εβραϊκό Ζήτημα, αναφέρει ότι ο αντισημιτισμός είναι ιδεολογία και εμμονή ταυτόχρονα⁶.

Οι Εβραίοι όμως δεν είναι όλοι «Σημίτες» είτε με την παλαιότερη εθνικοφυλετική σημασία του όρου είτε σε σχέση με όσους αυτοαποκαλούνται «Σημίτες» λόγω των επιμειξιών που έχουν γίνει⁷. Επίσης, δεν είναι όλοι οι αντισημίτες εναντίον των Εβραίων. Ο χαρακτηρισμός «αντισημίτες» είναι επίσης άστοχος γιατί τα θύματα δεν είναι, γενικά οι «Σημίτες» αλλά οι «Εβραίοι»⁸.

Το παρόν κείμενο επιδιώκει να εξετάσει, στο βαθμό που είναι δυνατόν στα στενά όρια της μικρής αυτής μελέτης, συνοπτικά, τα αίτια που οδήγησαν στην άνοδο του αντισημιτισμού στο Τρίτο Ράιχ. Προκειμένου να επιτευχθεί ο σκοπός της έρευνας, γίνεται ανασκόπηση αξιόπιστων και δημοσιευμένων επιστημονικών πηγών, εξετάζοντας και σχολιάζοντας (όσο είναι εφικτό), τα αίτια που οδήγησαν στην δραματική αύξηση του αντισημιτισμού στο Ναζιστικό Τρίτο Ράιχ, με τελικό αποτέλεσμα το Ολοκαύτωμα των Εβραίων. Στο επόμενο τμήμα, παρουσιάζονται τα αίτια της ανόδου ενώ στο τρίτο τμήμα δίδονται συνοπτικά τα συμπεράσματα της παρούσας σύντομης έρευνας.

Τα αίτια της ανόδου του Αντισημιτισμού στο Τρίτο Ράιχ

Οι Εβραίοι είχαν πολύ περισσότερες πιθανότητες να πέσουν θύματα διακρίσεων και πραγματικής βίας στη τσαρική Ρωσία. Τότε εγκατέλειψαν τη Ρωσική αυτοκρατορία στις αρχές του αιώνα για τη Γερμανία, την Αυστροουγγαρία και άλλους δυτικούς προορισμούς. Οι Εβραίοι, δεν υφίσταντο κανενός είδους φυλετικές διακρίσεις, υπό την αυτοκρατορία του Κάιζερ στη Γερμανία και είχαν πρόσβαση στην ανώτερη εκπαίδευση και στα επαγγέλματα, ίδια με κάθε άλλο μέρος της Ευρώπης αν όχι και καλύτερη⁹.

Στα τέλη της δεκαετίας του 1920, η αποτυχία του σχεδίου της Βαιμάρης περί εκδημοκρατισμού της Γερμανίας προκάλεσε πολιτική, κοινωνική και οικονομική κρίση στη Γερμανία ενώ η μαζική ανεργία της περιόδου 1930-1932 (περίοδος μετά το Μεγάλο Κραχ του 1929) έπληξε την οικογένεια, τον επαγγελματικό τομέα, τα κόμματα και τα συνδικάτα, επηρεάζοντας σημαντικά την συμπεριφορά ατόμων και ομάδων¹⁰.

Η πολυεπίπεδη κρίση οδήγησε στην ταχεία άνοδο στην εξουσία της υπερεθνικιστικής δεξιάς που εκπροσωπούνταν από το Εθνικοσοσιαλιστικό Κόμμα NSDAP του Χίτλερ. Το NSDAP, στη πολιτική πλατφόρμα που είχε δημοσιοποιήσει τον Φεβρουάριο 1920 περιλαμβάνονταν οι αρχές του Τρίτου Ράιχ που ήταν η παράδοση της υπερεθνικιστικής δεξιάς και οι αρχές ενός νέου ρατσισμού και ειδικότερα του αντισημιτισμού. Το NSDAP θεωρούσε και διακήρυττε προπαγανδιστικά ότι ήταν το Τρίτο Ράιχ, συνεχιστής του Γερμανικού Βασιλείου και του μετέπειτα κράτους του Όττο φον Μπίσμαρκ¹¹.

Στις διακηρύξεις του, το Ναζιστικό κράτος, έλπιζε να επωφεληθεί από τις αντιδράσεις των πλατιών κοινωνικών στρωμάτων των Γερμανών, ιδιαίτερα των μικρομεσαίων, με στόχο την επανασύσταση της Μεγάλης Γερμανίας, στην οποία θα επέστρεφαν οι αποικίες και θα γινόταν κραταιά, ιμπεριαλιστική αυτοκρατορία.

Η επέκταση αυτή τροφοδοτήθηκε από θεωρίες περί υπεροχής του Γερμανικού λαού και τη διαίρεση του κοινωνικού σώματος σε εκλεκτούς και αποσυνάγωγους. Οι Εβραίοι θεωρήθηκαν ξένο σώμα στη Γερμανία¹².

Ταυτόχρονα υπήρχαν στο Τρίτο Ράιχ φόβοι για τη δύναμη του έθνους, οι οποίοι ενισχύονταν από τη σταδιακή μείωση του ποσοστού των γεννήσεων, πριν ακόμα τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο¹³. Για το λόγο αυτό μάλιστα, το Τρίτο Ράιχ έδινε οδηγό οικιακής αρμονίας με δέκα εντολές για την επιλογή συζύγου όπου ανέφερε ότι πρέπει να διαλέξουν για συζύγους κάποια/ον με γερμανικό ή βόρειο αίμα.

Η ερμηνεία της επιτυχίας των Ναζί αποδίδει θεμελιώδη ρόλο στον αντισημιτισμό. Ο προπολεμικός αντισημιτισμός έφτασε με το ναζισμό στο απόγειό του. Το μίσος για τους Εβραίους ήταν μια ανορθολογική, κυρίως θρησκευτική πεποίθηση, που ένωνε εχθρικές κοινωνικές ομάδες και τις αποπροσανατόλιζε από τα πραγματικά συμφέροντά τους. Όλοι, εργάτες, καπιταλιστές, άθεοι, θρησκευόμενοι, βόρειοι, νότιοι Γερμανοί, ένιωθαν αλληλέγγυοι λόγω της κοινής άριας φυλετικής καταγωγής του έναντι των Εβραίων. ¹⁴

Η εκδίωξη των Εβραίων στις χώρες όπου εισέβαλαν οι Ναζί και τις οποίες κατέλαβαν μεταξύ 1939-1945 γινόταν σε τεράστια κλίμακα και δεν εξέπληξε κανέναν απ’ όσους υποστήριζαν την άνοδο του Ναζιστικού Κόμματος στην εξουσία το 1933 ή ήταν οπαδός του προγράμματός του, αφού στο Τέταρτο Σημείου αυτού, διακήρυσσε: «Μόνο το μέλος της Φυλής θεωρείται πολίτης. Το μέλος της Φυλής μπορεί να έχει μόνο γερμανικό αίμα, ανεξαρτήτως θρησκείας. Συνεπώς, κανένας Εβραίος δεν μπορεί να είναι μέλος της Φυλής»¹⁵.

Με τον τρόπο αυτό κήρυτταν την πολιτική της Ανώτερης Φυλής και ιδίως μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, την απέχθεια των Γερμανών για τους Εβραίους μετέτρεψε σε φλογερό μίσος ο διώκτης των Εβραίων, Γιούλιους Στράιχερ. Από το 1922 μέσα από την εβδομαδιαία αντισημιτική εφημερίδα του Der Sturmer, κήρυττε ότι η Γερμανία θα απελευθερωθεί όταν αποκλειστούν οι Εβραίοι απ’ τη ζωή του γερμανικού λαού, θεωρώντας την Αγία Γραφή, ένα φριχτό εγκληματικό μυθιστόρημα¹⁶.

Στη Γερμανία και στην Αυστρία, η κίνηση των σοσιαλδημοκρατών, εναντιώνονταν στις προτάσεις για διακρίσεις και θεωρούσαν τον αντισημιτισμό ως βαρβαρότητα¹⁷.

Ο Εβραϊκός πληθυσμός είχε αυξηθεί στο εσωτερικό του Τρίτου Ράιχ, μετά τη προσάρτηση της Αυστρίας, όπου ενσωματώθηκαν επιπλέον 200.000 Εβραίοι, οι οποίοι κυρίως ζούσαν στη Βιέννη όπου είχε αναπτυχθεί έντονο αντισημιτικό κίνημα¹⁸. Η συνενοχή της τοπικής κοινωνίας και ο ζήλος ενός υψηλόβαθμου στελέχους των SS, του Άντολφ Άιχμαν, οδήγησε στην έξαρση του αντισημιτισμού. Σταδιακά οδηγήθηκαν σε δήμευση και απαλλοτρίωση της εβραϊκής ιδιοκτησίας ενώ επιπλέον προβλεπόταν με διάταγμα η απέλαση από το Ράιχ των Εβραίων που είχαν Πολωνική ιθαγένεια και κατοικούσαν στη Γερμανία¹⁹.

Οι Ναζί και το Τρίτο Ράιχ, απλά πίστευαν ότι οι Εβραίοι ποτέ δεν θα γίνονταν μη-Εβραίοι όπως πίστευαν στην Αμερική για τους Μαύρους ότι ποτέ δεν θα έπαυαν να είναι Μαύροι²⁰. Κατηγορούσαν τους Εβραίους ότι δηλητηρίαζαν τα πηγάδια, ότι έπιναν ανθρώπινο αίμα, ότι δολοπλοκούσαν για να δημιουργήσουν μια παγκόσμια κυβέρνηση ή για να κυριαρχήσουν και να ελέγχουν τις οικονομίες και τα χρηματοοικονομικά²¹. Οι κατηγορίες κατά των Εβραίων δεν ήταν πάντα οι ίδιες.

Η θεωρητική βάση για την εξάπλωση του αντισημιτισμού προερχόταν από το βιβλίο Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών, που είχε κυκλοφορήσει αρχικά στη τσαρική Ρωσία το 1903. Τα Πρωτόκολλα ήταν 24 σε αριθμό και ήταν μάλλον διδασκαλία και γνωμικά παρά ανακοινώσεις²².

Το Τρίτο Ράιχ, στηριζόμενο στα Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών και στο βιβλίο Ο Διεθνής Εβραίος (με εμφανιζόμενο συγγραφέα τον Henry Ford), στράφηκε κατά των Εβραίων με επιχειρηματολογία ότι ήταν αντικοινωνικοί, μισούσαν την ανθρωπότητα, διέπρατταν εγκλήματα φόνου, ήταν τοκογλύφοι, ανέντιμοι, συνωμότες, παράσιτα και ελιτιστές, επιδιώκοντας να κυριαρχούν και να χειραγωγούν²³.

Τα υψηλόβαθμα στελέχη του Τρίτου Ράιχ, ως αιτία του αντισημιτισμού είχαν την πίστη στα Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών, θεωρώντας ότι μια διεθνή εβραϊκή συνομωσία στόχευε στην εξόντωση των μη Εβραίων, κυρίως των «βορείων» ή «αρίων» και ως «λύση στο εβραϊκό ζήτημα» έβλεπαν τη φυσική εξόντωσή τους («Τελική Λύση»).

Ως αιτία του αντισημιτισμού ο Χίτλερ θεωρούσε τη διεθνή εβραϊκή χρηματοοικονομική τάξη που έσυρε τους λαούς σε παγκόσμια σύρραξη και σε ήττα της Γερμανίας. Η δαιμονοποίηση των Εβραίων κατέστησε αποδεκτή της εξόντωσή τους στην επικράτεια του Τρίτου Ράιχ. Σε αυτά υποτίθεται ότι παρουσιαζόταν η συνωμοσία των Εβραίων για την εγκαθίδρυση της παγκόσμιας κυριαρχίας τους. Ο μύθος των Πρωτόκολλων, είναι το νήμα που συνδέει τον μεσαιωνικό αντισημιτισμό με τις νέες μορφές εβραιοφοβίας²⁴.

Παρότι είχε αποδειχθεί από το 1921 ότι ήταν πλαστά και κατασκευασμένα στο Παρίσι, με πρωτοβουλία της μυστικής Ρωσικής αστυνομίας, της Οχράνα, εξακολουθούσαν να αποτελούν σημαντική πηγή αντισημιτικής προπαγάνδας²⁵. Μάλιστα, γεγονός παραμένει ότι τα έτη 1905-1916, τυπώθηκαν και κυκλοφόρησαν στη Τσαρική Ρωσία, 14 εκατομμύρια αντίτυπα τριών χιλιάδων περίπου αντισημιτικών βιβλίων και πολεμικών κειμένων, ενώ ακόμα και ο τσάρος αφιέρωσε εκατομμύρια ρούβλια της προσωπικής του περιουσίας για την κυκλοφορία των Πρωτόκολλων²⁶.

Άλλωστε ο κεντρικός πυρήνας της κοσμοαντίληψης του Χίτλερ ήταν η εξασφάλιση της ηγεμονίας της Γερμανίας, η κατάκτηση «ζωτικού χώρου» και ο φυλετικός αγώνας αφανισμού τόσο του ιουδαϊσμού όσο και της ιδεολογικής έκφρασης του μαρξισμού²⁷. Για το Χίτλερ και το Τρίτο Ράιχ, αιτία του αντισημιτισμού ήταν οι Εβραίοι εξ’ ορισμού, επειδή δεν ήταν αφομοιώσιμοι, ξένοι και αρνούνταν να αφομοιωθούν²⁸.

Η άνοδος του θεσμοθετημένου αντισημιτισμού στη Γερμανία του Χίτλερ υπονόμευε τα ίδια τα θεμέλια της Κοινωνίας των Εθνών, πρόγονο της σύγχρονης Ευρώπης, αφού ένα υποτιθέμενο «πολιτισμένο» κράτος απέρριπτε την ιδέα της αφομοίωσης με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο²⁹.

Θεωρούσαν ότι οι Εβραίοι πάντοτε προκαλούσαν αντισημιτισμό γιατί οι μη Εβραϊκοί λαοί, ερχόταν μια στιγμή που αγανακτούσαν με την εκμετάλλευση των Εβραίων και προχωρούσαν σε μια ενστικτώδη αντίδραση κατά των Εβραίων. Για το Τρίτο Ράιχ, ο αντισημιτισμός τροφοδοτούνταν και αναζωογονούνταν αδιάκοπα από τους ίδιους τους Εβραίους και δεν πρόκειται να εξαφανιζόταν παρά μόνο εάν εξαφανίζονταν οι Εβραίοι. Για το Τρίτο Ράιχ αιτία ήταν οι ίδιοι οι Εβραίοι γιατί γνώρισαν το μίσος όλων των εθνών μεταξύ των οποίων έζησαν³⁰. Ο συλλογισμός και η αιτία του αντισημιτισμού του Τρίτου Ράιχ ήταν ότι οι Εβραίοι ήταν μισητοί και επικίνδυνοι επειδή ήταν Εβραίοι και θα διώκονταν ακόμα και εάν δεν υπήρχε εύλογη αιτία.

Πολλές μελέτες μέχρι τη δεκαετία του 1960, απέδιδαν την επιτυχία του Ναζιστικού κόμματος πριν το 1933 στον αντισημιτισμό αλλά οι νεότερες μελέτες έδειξαν ότι ο αντισημιτισμός παρότι υπήρχε ισχυρός στο κόμμα, τα μέλη του απέφευγαν να εμπλακούν σε αντισημιτικές δραστηριότητες³¹. Τα εκατομμύρια ψηφοφόρων των Ναζί δεν ψήφισαν γιατί ήταν αντισημίτες αλλά γιατί ανέμεναν την εφαρμογή του προγράμματος του Ναζιστικού κόμματος που υποσχόταν ψωμί, εργασία και ελπίδα για το μέλλον.

Στο βιβλίο του Αγών μου, ο Χίτλερ αναφέρεται στη «στιγμή της αλήθειας», κατά την οποία συνειδητοποίησε ότι οι Εβραίοι δεν ήταν μια θρησκευτική κοινότητα αλλά μια ξένη φυλή³². Θεωρούσε επίσης ότι ο συνδικαλισμός από το τέλος του 18^ου αιώνα είχε αρχίσει να μεταστρέφεται και να εγκλωβίζεται «….στο βρωμερό κύκλο των σοσιαλδημοκρατών….» εκτιμώντας ότι «Μόνον η τέλεια γνώση του τι ήταν πραγματικά οι Εβραίοι, μπορεί να δώσει τη λύση των απόκρυφων πηγών πάνω στις οποίες στηριζόταν στην πραγματικότητα η σοσιαλδημοκρατία»³³.

Το μίσος προς τους Εβραίους ανήκει – κατά τον Horkheimer – στην περίοδο ανόδου του φασισμού³⁴. Στη Γερμανία, ο αντισημιτισμός υπήρξε μια βαλβίδα ασφαλείας για τα νεαρά μέλη των S.A. Χρησίμευε για να τρομοκρατεί τον πληθυσμό δείχνοντας ότι το σύστημα δεν χαρίζεται σε κανέναν ενώ τα πογκρόμ είχαν από πολιτική άποψη στόχο περισσότερο τους θεατές³⁵.

Βέβαια, δεν εφεύρε ο Χίτλερ το μίσος και τις διώξεις κατά των Εβραίων γιατί ήδη από το Μεσαίωνα, οι Εβραίοι για θρησκευτικούς λόγους είχαν υποστεί διακρίσεις και διωγμούς³⁶. Τον 19^ο αιώνα, η θρησκεία είχε μικρότερη σημασία και είχε αντικατασταθεί από θεωρίες σχετικά με τις διαφορές στις φυλές (races)³⁷. Επικράτησε η θεωρία ότι οι Εβραίοι ανήκαν σε διαφορετικό είδος ανθρώπων από ότι οι Γερμανοί. Θεωρούσαν ότι ακόμα και οι Εβραίοι, οι οποίοι είχαν μεταστραφεί στο Χριστιανισμό, ήταν «διαφορετικοί» λόγω γραμμής αίματος.

Διέδιδαν ότι οι Εβραίοι πρόσφυγες στις χώρες όπου μετανάστευαν, έπαιρναν το ψωμί φτωχών ανθρώπων και αυτό είχε σαν αποτέλεσμα οι στρατιές ανέργων και μικροαστών να αγαπούν τον Hitler για τον αντισημιτισμό του. Το Τρίτο Ράιχ επιδίωξε σε όλη τη διάρκειά του, να σπάσει τις εμπορικές σχέσεις μεταξύ Εβραίων και μη εβραϊκού πληθυσμού. Το 1936-1937, το κόμμα, μαζί με τους ναζιστικοποιημένους εμπορικούς και αγροτικούς οργανισμούς, έκανε νέες απόπειρες να καταστρέψει τις εμπορικές συναλλαγές με Εβραίους.

Φαίνεται όμως ότι το αναβίωσαν μποϊκοτάζ («κίνημα των μποϋκοτάζ») δεν βρήκε παρά ελάχιστους συμμάχους, γιατί όσοι είχαν να αποκομίσουν οικονομικά οφέλη από εμπορικές συναλλαγές με εβραϊκά καταστήματα, από μεταπρασίες με Εβραίους εμπόρους βοοειδών, από παροχή καταλύματος σε Εβραίους παραθεριστές ή από πρόσληψή τους σε εβραϊκής ιδιοκτησίας εταιρίες, δεν είχαν καμία διάθεση να διακόψουν τις επαφές τους και να μποϊκοτάρουν τους Εβραίους³⁸.

Ήταν σαφές ότι τα οικονομικά συμφέροντα υπερίσχυαν της ιδεολογικής ορθότητας. Στο Αλτσενάου, ένα βιομηχανικό συγκρότημα στα βορειοδυτικά σύνορα της Κάτω Φραγκονίας, σε Εβραίους ανήκαν τα περισσότερα από τα είκοσι εννέα εργοστάσια με μικτό εργατικό δυναμικό 2.206 γυναικών και 280 αντρών. Οι άνθρωποι ευγνωμονούσαν την τύχη τους που είχαν δουλειά και δεν ρωτούσαν αν ο εργοδότης τους ήταν «άριος» ή Εβραίος³⁹.

Στους χωρικούς σημασία είχαν οι οικονομικές συναλλαγές, γεγονός που ακόμα και η Gestapo διαπίστωσε από έρευνά της, τη διετία 1936-1937, στη Σουαβία, ότι οι χωρικοί στερούνταν κάθε είδους φυλετικής συνείδησης. Θεωρούσαν ότι οι εμπορικές δοσοληψίες με Εβραίους ήταν νόμιμες αφού το κράτος τους είχε χορηγήσει εμπορικές άδειες.

Παρά το στυγνό εκφοβισμό και την αδυσώπητη προπαγάνδα, οι Ναζί δυσκολεύτηκαν να επιβάλλουν το μποϋκοτάζ εμπορικών συναλλαγών με Εβραίους, ιδίως στην επαρχία, όπου τα οικονομικά συμφέροντα υπερίσχυαν. Οι Εβραίοι προσέφεραν καλές τιμές και πιστώσεις που εξυπηρετούσε τους εμπόρους βοοειδών και οι «άριοι» έμποροι ήταν ευχαριστημένοι. Οι Ναζί τότε επιστράτευσαν κάθε λογής πλάγιο μέσο για να αποκόψουν τις συναλλαγές και ιδίως την αφαίρεση εμπορικών αδειών στους Εβραίους, την άρνηση ασφάλισης των βοοειδών που αγοράζονταν από Εβραίους, ο αποκλεισμός τους από το Σύλλογο Κτηνοτρόφων Βοοειδών και η στηλίτευση στις σελίδες του Sturmer, όσων εξακολουθούσαν να συναλλάσσονται με Εβραίους.

Η στάση των χωρικών καθορίζονταν από υλικούς παράγοντες και οικονομικά συμφέροντα ενώ η Ναζιστική φυλετική προπαγάνδα και ο αντισημιτισμός δεν έπαιζαν καθοριστικό ρόλο. Μάλιστα οι χωρικοί σε κάποιες αγροτικές περιοχές εξέφραζαν την απέχθειά τους για τα αντιεβραϊκά πανό και τον αντισημιτισμό, προστατεύοντας τα εβραϊκά καταστήματα και γι’ αυτό ο αγροτικός πληθυσμός χαρακτηρίστηκε από το Τρίτο Ράιχ ως ιδεολογικά ανεπίδεκτος μάθησης. Δεν είχαν καταλάβει ή αρνούνταν τη γραμμή που είχε δώσει ο Χίτλερ και γι’ αυτό άρχισε ο εκφοβισμός, με αποτέλεσμα τη δραματική οικονομική επιδείνωση των Εβραίων εμπόρων. Τότε δεν ήταν λίγοι οι «άριοι» επιχειρηματίες που είδαν στο «Εβραϊκό μποϋκοτάζ» μια ευκαιρία να βλάψουν ή ακόμη και να καταστρέψουν τους ανταγωνιστές τους καταγγέλλοντας την εβραϊκή καταγωγή τους στο τοπικό κόμμα.

Στις εκκλησίες, δεν κυριαρχούσε η ναζιστική ρητορική ούτε ο αντισημιτισμός αλλά η χριστιανική πίστη και άποψη «αγάπα τον πλησίον σου», χωρίς διακρίσεις ενώ οι Εβραίοι συνέχιζαν να θεωρούνται ο «περιούσιος λαός». Οι κεφαλές της εκκλησίας είχαν αμφίθυμη στάση αφού ο χριστιανισμός έστεκε απέναντι στον αντι-ιουδαϊσμό ενώ υπήρχε υπολογίσιμο ρεύμα αντισημιτισμού στους κόλπους της. Υπό το καθεστώς πιέσεων και εκφοβισμών δεν καταδίκασαν δημόσια τις αντισημιτικές απόψεις.

Ο ρατσισμός αποτέλεσε μέρος του κρατικού μηχανισμού του Τρίτου Ράιχ, ως ένας τρόπος επιλογής μεταξύ αυτών που θα ζήσουν και αυτών που θα πεθάνουν. Ο ρατσισμός ενεργοποίησε την πολεμική τύπου «αν θες να ζήσεις, ο άλλος πρέπει να πεθάνει».

Ο Χίτλερ στο βιβλίο του Ο Αγών μου, μιλώντας για το ρατσιστικό κράτος, αναφέρει ότι σκοπός του ρατσιστικού κράτους πρέπει να είναι ο εξοστρακισμός του Ιουδαϊσμού προκειμένου να μην αποδείξει αληθινή την προφητεία: «Το Ισραήλ θα καταβροχθίσει και θα κατακλύσει μια μέρα τους λαούς της γης για να γίνει Κύριός τους»⁴⁰. Επισημαίνει ότι η πρώτη προσπάθεια πρέπει να είναι η καταστροφή του Εβραϊκού κράτους⁴¹. Η εκδίωξη των Εβραίων ήταν βασικό επιχείρημα του Χίτλερ, ο οποίος σε πολλές ομιλίες του, στη δεκαετία του 1920 είχε μιλήσει για τη μαζική δολοφονία τους⁴².

Σταδιακά οδηγήθηκαν στη δημιουργία των πρώτων στρατοπέδων συγκέντρωσης για τους Εβραίους στις αρχές του 1942 ενώ την επόμενη διετία οι μαζικές δολοφονίες και η γενοκτονία κορυφώθηκαν. Ο συνολικός αριθμός των Εβραίων που έχασαν τη ζωή τους εξαιτίας της Ναζιστικής καταπίεσης ήταν στα 4-6 εκατομμύρια ενώ ο αριθμός των θυμάτων του Ολοκαυτώματος ήταν πάντα ένα αμφιλεγόμενο θέμα⁴³. Άλλωστε το Εβραϊκό Ολοκαύτωμα ήταν το ένα από τα δύο σημαντικά θέματα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, που υπήρχε επιφυλακτικότητα στη διερεύνησή του (το άλλο ήταν το εγκληματικό ιστορικό του Στάλιν)⁴⁴.

Στα αίτια της ανόδου του αντισημιτισμού συναντάται η άρνηση των Γερμανών να αποδεχθούν την ήττα τους στο Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στους Γερμανούς εθνικιστές και δεξιούς-συντηρητικούς κύκλους, υπήρχε η άποψη ότι οι Εβραίοι και ιδίως οι Σοσιαλδημοκράτες και Κομμουνιστές, μαχαίρωσαν πισώπλατα και πρόδωσαν εκ των έσω τη Γερμανία ενώ η Γερμανία δεν είχε ηττηθεί στο πεδίο μαχών⁴⁵. Η προκατάληψη αυτή όμως σχετικά με το ρόλο των Εβραίων στο πόλεμο ήταν ψευδής μετά από έρευνα που διεξήγαγε η Γερμανική Κυβέρνηση όπου αποδείχθηκε ότι άνω των 100.000 Γερμανο-Εβραίοι και Αυστρο-Εβραίοι πολέμησαν για τη Γερμανία στο Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο ⁴⁶. Πίστευαν ότι οι πολιτικοί είχαν διαβρωθεί από Εβραίους και Κομμουνιστές που οδήγησαν τη Γερμανία σε ήττα και συνθηκολόγηση ενώ δεν είχε ηττηθεί στη μάχη.

Στα αίτια του αντισημιτισμού, συγκαταλέγεται επίσης η πίστη και το μοτίβο των Γερμανών ότι οι Εβραίοι επιδίωκαν να «μολύνουν» το άριο αίμα μέσω της σεξουαλικής επαφής και τελικά οδηγήθηκαν στην απαγόρευση των διαφυλετικών σεξουαλικών σχέσεων και γάμων⁴⁷. Τα μοτίβα αυτά υπήρχαν επίσης στις κακοήθους γελοιογραφικής απεικόνισης ταινίες των Εβραίων: ο αιώνιος Εβραίος, ο δανειστής Εβραίος, οι Ρότσιλντς⁴⁸.

Οι Εβραίοι θεωρούνταν ως παράσιτα, μικρόβια, από το Τρίτο Ράιχ που αναρωτιόνταν πως θα τους ξεφορτωνόταν⁴⁹.

Επίσης, η Ναζιστική προπαγάνδα αξιοποίησε την έννοια της «λαϊκής κοινότητας» για να επιτύχει τη συλλογική υπακοή καθώς και τη νέα διάταξη των κοινωνικών τάξεων του Τρίτου Ράιχ. Η ιδεολογία της «λαϊκής κοινότητας» χαρακτήρισε αυτούς που ήταν μέσα και εκείνους που ήταν έξω από αυτή, το καθεστώς ιθαγένειας, δηλαδή εκείνους που θα είχαν πρόσβαση σε υπηρεσίες, προνόμια και εκείνους που θα αποκλείονταν⁵⁰.

Όσοι δεν ήταν μέλη της «λαϊκής κοινότητας», δεν ήταν καν πολίτες δεύτερης κατηγορίας αλλά αντιμετωπίζονταν ως εχθροί, ως «διαφορετικοί». Δεν είχαν δικαιώματα και μπορούσαν είτε να εργαστούν υπό αντίξοες συνθήκες προς όφελος των μελών της «λαϊκής κοινότητας» είτε να εξοντωθούν. Από το Σεπτέμβριο 1935 όταν ο Χίτλερ κήρυξε την έναρξη εργασιών συνεδρίου του NSDAP, παρουσίασε και το νομοθετικό χάρτη για την εκδίωξη των Εβραίων, απομακρύνοντας από τη δημόσια διοίκηση υπαλλήλους «μη άριας καταγωγής»⁵¹. Με άλλα μέτρα που ακολούθησαν, απομάκρυνε τους Εβραίους από άλλες επαγγελματικές δραστηριότητες και μείωσε τον αριθμό όσων είχαν πρόσβαση σε σχολεία και πανεπιστήμια.

Με τους νόμους της Νυρεμβέργης είχε θεσπιστεί ο νόμος περί ιθαγένειας του Ράιχ και ο νόμος περί προστασίας του γερμανικού αίματος και της γερμανικής τιμής.

Συμπεράσματα

Η αρχέγονη εχθρότητα προς τους Εβραίους, έφθασε στα τέλη του 19^ου αιώνα ως «παραδοσιακός» αντισημιτισμός, ο οποίος έδωσε τη θέση του ή συγχωνεύθηκε με τα νεότερα και ισχυρότερα ιδεολογικά ρεύματα του εθνικιστικού, φυλετικού αντισημιτισμού που έφτασε να συγκροτήσει τη βάση της ναζιστικής φυλετικής φιλοσοφίας. Στα μαστιζόμενα από την οικονομική κρίση χρόνια μετά το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, ο αντισημιτισμός συνάντησε συνθήκες που ευνοούσαν την άνθησή του.

Παρότι ο αντισημιτισμός ήταν ένα σημαντικό όπλο στη προπαγάνδα του Χίτλερ, δεν ήταν η πρωταρχική κινητήρια δύναμη ανόδου του στην εξουσία ενώ αντιθέτως το Τρίτο Ράιχ έπρεπε να πείσει με κάθε τρόπο (με εκφοβισμό, με παρουσίαση οικονομικών ωφελειών, με κατηγορίες πάσης φύσεως), τους σχετικά αδιάφορους Γερμανούς για το «Εβραϊκό Ζήτημα» και για την ανάγκη διώξεων των Εβραίων.

Ο πληθυσμός έδινε περισσότερη σημασία στην επιβίωση και στην εύρεση εργασίας μέσα στην οικονομική κρίση, χωρίς να δίδει σημασία εάν ήταν Εβραίος ο εργοδότης, παρά στην εθνικιστική ιδεολογία.

Ο Χίτλερ γνώριζε ότι ο αντισημιτισμός του πληθυσμού δεν ήταν τόσο ισχυρός και αντιμετώπιζε καιροσκοπικά το Εβραϊκό Ζήτημα, γεγονός που ταίριαζε με το προφίλ του ως πνευματικού ρηχού ανθρώπου που επιθυμούσε πάνω απ’ όλα την εξουσία.

Για τους εθνικιστές και τους δεξιούς συντηρητικούς, οι Εβραίοι ήταν η εύκολη δικαιολογία, ο αποδιοπομπαίος τράγος για την ήττα της Γερμανίας στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο (ως «πισώπλατη μαχαιριά» στο εσωτερικό) ώστε να αιτιολογηθούν οι διώξεις τους και το μίσος τους. Η συγκεκριμένη αιτία του αντισημιτισμού ήταν μια προκατάληψη χωρίς αποδείξεις αλλά αντιθέτως οι Εβραίοι συμμετείχαν ενεργά, πολεμώντας στο Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Η προκατάληψη έναντι των Εβραίων, από το Ναζιστικό Τρίτο Ράιχ, έγινε δυνατό να μετατραπεί σε λανθάνοντα αντιεβραϊκά αισθήματα και σε ενεργό δυναμικό μίσος από το πλήθος. Τα αισθήματα τονώθηκαν με θεωρίες περί αρίας φυλής καθώς και με επιχειρηματολογία που προέρχονταν από αναξιόπιστες πηγές όπως τα υποτιθέμενα Πρωτόκολλα των Σοφών της Σιών ή ο Διεθνής Εβραίος.

Εκτός από την προ-αιώνια προκατάληψη, ο αντισημιτισμός είχε επίσης και οικονομικές αιτίες, αφού και όσοι δεν ήταν διατεθειμένοι αρχικά κατά των Εβραίων και ασκούσαν εμπόριο κυρίως βοοειδών, είδαν τις διώξεις κατά των Εβραίων ως μια ευκαιρία να επωφεληθούν οικονομικά σε βάρος των ανταγωνιστών τους.

Ο αντισημιτισμός δεν εξαφανίστηκε από τη Γερμανία ούτε από την Ευρώπη μετά ακόμα το τέλος του Τρίτου Ράιχ, απεναντίας εντάθηκε καθώς όσοι Εβραίοι επέστρεφαν στα σπίτια τους, τα έβρισκαν καταπατημένα ή κατεστραμμένα ή λεηλατημένα. Κατά την άποψή μου, ο αντισημιτισμός αλλά και κάθε μορφή ρατσισμού, δύσκολα θα εκλείψει γιατί συνδέεται με την αρχέγονη ανθρώπινη φύση και γι’ αυτό απαιτείται μεγάλη προσπάθεια μεταστροφής μέσα από μια πιο ανθρωποκεντρική εκπαίδευση και κοινωνική στάση ζωής.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Ελληνόγλωσσες

Collotti, E., (2020), Ο Χίτλερ και ο Ναζισμός, Εκδόσεις Πεδίο, Αθήνα.

Davies, N., (2008), Η Ευρώπη σε Πόλεμο, τόμος 2^ος, Εκδόσεις Ιωλκός, Αθήνα.

Ferguson, N., (2007), Ο Πόλεμος στον Κόσμο: ο αιώνας του Μίσους 1901-2000, τόμος Α’, Εκδόσεις Ιωλκός, Αθήνα.

Friedlander, S., (2019), Σκέψεις για τον Ναζισμό, Εκδόσεις Πόλις, Αθήνα.

Θεοδωρίδης, Π., (2015), Το αίνιγμα του αντισημιτισμού και της «τελικής λύσης», Επιστήμη και Κοινωνία: Επιθεώρηση Πολιτικής και Ηθικής Θεωρίας, 19, 389-402.

Kershaw, I., (2009), Ο Χίτλερ, οι Γερμανοί και η «Τελική Λύση», Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα.

Lindemann, A., (2014), Ιστορία της Νεότερης Ευρώπης: από το 1815 μέχρι σήμερα, Εκδόσεις Κριτική, Αθήνα, σελ.372-373.

Lord Russell of Liverpool, (2007), H Μάστιγα του Ναζισμού, Εκδόσεις Ιωλκός, Αθήνα.

Mazower, M., (2013), Σκοτεινή Ήπειρος: Ο Ευρωπαϊκός Εικοστός Αιώνας, 5^η έκδοση, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα.

Τα Μυστικά των Σοφών της Σιών, (1984), Εκδόσεις Κάκτος.

Taguieff, P.-A., (2006), Ο Μύθος των «Σοφών της Σιών», Εκδόσεις Πόλις, Αθήνα.

Taguieff, P.-A., (2010), Θεωρίες Συνωμοσίας, Εκδόσεις Πόλις, Αθήνα.

Taguieff, P.-A., (2019), O Αντισημιτισμός, Εκδόσεις Άγρα, Αθήνα.

Χίτλερ, Α., (2006), Ο Αγών μου, Εκδόσεις «Δίδυμοι», Αθήνα.

Ξενόγλωσσες

Hausheer, H., (1936), The Socio-Economic Background of Nazi Antisemitism, Social Forces, Vol.14, No.3, pp.341-354.

Heilbronner O., (2004), German or Nazi Antisemitism?. Στο Stone D. (eds), The Historiography of the Holocaust, Palgrave Macmillan, London (ιστοσελίδα https://link.springer.com/chapter/10.1057%2F9780230524507_2, ανακτήθηκε στις 1/10/2020).

Prager, D., and Telushkin, J., (2016), Why the Jews? The reason for anti-semitism, the most accurate predictor of human evil, Touchstone.

Pulzer, P., (1988), The rise of political anti-semitism in Germany and Austria, revised edition, John Wiley and Sons Inc., USA.

Ηλεκτρονικές πηγές

Ιστοσελίδα Jewish Virtual Library: https://www.jewishvirtuallibrary.org/treitschke-heinrich-von-x00b0, ανακτήθηκε στις 30/9/2020.

Ιστοσελίδα του Σπιτιού της Anne Frank, https://www.annefrank.org/en/anne-frank/go-in-depth/why-did-hitler-hate-jews/, ανακτήθηκε στις 1/10/2020.

Παραπομπές

1. Taguieff, P.-A., (2019), O Αντισημιτισμός, Εκδόσεις Άγρα, Αθήνα, σελ.13 ↩

2. Taguieff, P.-A., (2019), O Αντισημιτισμός, Εκδόσεις Άγρα, Αθήνα, σελ.47 ↩

3. Ιστοσελίδα Jewish Virtual Library: https://www.jewishvirtuallibrary.org/treitschke-heinrich-von-x00b0, ανακτήθηκε στις 30/9/2020 ↩

4. Hausheer, H., (1936), The Socio-Economic Background of Nazi Antisemitism, Social Forces, Vol.14, No.3, pp.341-354. ↩

5. Taguieff, P.-A., (2019), O Αντισημιτισμός, Εκδόσεις Άγρα, Αθήνα, σελ.9 ↩

6. Friedlander, S., (2019), Σκέψεις για τον Ναζισμό, Εκδόσεις Πόλις, Αθήνα, σελ24 ↩

7. Taguieff, P.-A., (2019), O Αντισημιτισμός, Εκδόσεις Άγρα, Αθήνα, σελ.15 ↩

8. Taguieff, P.-A., (2019), O Αντισημιτισμός, Εκδόσεις Άγρα, Αθήνα, σελ.35 ↩

9. Ferguson, N., (2007), Ο Πόλεμος στον Κόσμο: ο αιώνας του Μίσους 1901-2000, τόμος Α’, Εκδόσεις Ιωλκός, Αθήνα, σελ.133 ↩

10. Collotti, E., (2020), Ο Χίτλερ και ο Ναζισμός, Εκδόσεις Πεδίο, Αθήνα, σελ.12 ↩

11. Collotti, E., (2020), Ο Χίτλερ και ο Ναζισμός, Εκδόσεις Πεδίο, Αθήνα, σελ.17 ↩

12. Collotti, E., (2020), Ο Χίτλερ και ο Ναζισμός, Εκδόσεις Πεδίο, Αθήνα, σελ.17 ↩

13. Mazower, M., (2013), Σκοτεινή Ήπειρος: Ο Ευρωπαϊκός Εικοστός Αιώνας, 5^η έκδοση, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα, σελ.87 ↩

14. Lindemann, A., (2014), Ιστορία της Νεότερης Ευρώπης: από το 1815 μέχρι σήμερα, Εκδόσεις Κριτική, Αθήνα, σελ.372-373 ↩

15. Lord Russell of Liverpool, (2007), H Μάστιγα του Ναζισμού, Εκδόσεις Ιωλκός, Αθήνα,σελ.295 ↩

16. Lord Russell of Liverpool, (2007), H Μάστιγα του Ναζισμού, Εκδόσεις Ιωλκός, Αθήνα, σελ.296 ↩

17. Pulzer, P., (1988), The rise of political anti-semitism in Germany and Austria, revised edition, John Wiley and Sons Inc., USA, σελ.xxii ↩

18. Collotti, E., (2020), Ο Χίτλερ και ο Ναζισμός, Εκδόσεις Πεδίο, Αθήνα, σελ.82 ↩

19. Collotti, E., (2020), Ο Χίτλερ και ο Ναζισμός, Εκδόσεις Πεδίο, Αθήνα, σελ.83 ↩

20. Prager, D., and Telushkin, J., (2016), Why the Jews? The reason for anti-semitism, the most accurate predictor of human evil, Touchstone, New York, σελ.11 ↩

21. Prager, D., and Telushkin, J., (2016), Why the Jews? The reason for anti-semitism, the most accurate predictor of human evil, Touchstone, New York, σελ.11 ↩

22. Τα Μυστικά των Σοφών της Σιών, (1984), Εκδόσεις Κάκτος, σελ.20. ↩

23. Taguieff, P.-A., (2019), O Αντισημιτισμός, Εκδόσεις Άγρα, Αθήνα, σελ.63-66 ↩

24. Taguieff, P.-A., (2006), Ο Μύθος των «Σοφών της Σιών», Εκδόσεις Πόλις, Αθήνα, σελ.7 ↩

25. Taguieff, P.-A., (2006), Ο Μύθος των «Σοφών της Σιών», Εκδόσεις Πόλις, Αθήνα, σελ.8 ↩

26. Taguieff, P.-A., (2010), Θεωρίες Συνωμοσίας, Εκδόσεις Πόλις, Αθήνα, σελ.211 ↩

27. Kershaw, I., (2009), Ο Χίτλερ, οι Γερμανοί και η «Τελική Λύση», Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα, σελ.74 και 121 ↩

28. Taguieff, P.-A., (2019), O Αντισημιτισμός, Εκδόσεις Άγρα, Αθήνα, σελ.25 ↩

29. Mazower, M., (2013), Σκοτεινή Ήπειρος: Ο Ευρωπαϊκός Εικοστός Αιώνας, 5^η έκδοση, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα, σελ.71 ↩

30. Taguieff, P.-A., (2019), O Αντισημιτισμός, Εκδόσεις Άγρα, Αθήνα, σελ.23 ↩

31. Heilbronner O., (2004), German or Nazi Antisemitism?. Στο Stone D. (eds), The Historiography of the Holocaust, Palgrave Macmillan, London (ιστοσελίδα https://link.springer.com/chapter/10.1057%2F9780230524507_2, ανακτήθηκε στις 1/10/2020) ↩

32. Lindemann, A., (2014), Ιστορία της Νεότερης Ευρώπης: από το 1815 μέχρι σήμερα, Εκδόσεις Κριτική, Αθήνα, σελ.374 ↩

33. Χίτλερ, Α., (2006), Ο Αγών μου, Εκδόσεις «Δίδυμοι», Αθήνα, σελ.61 και σελ.64 ↩

34. Θεοδωρίδης, Π., (2015), Το αίνιγμα του αντισημιτισμού και της «τελικής λύσης», Επιστήμη και Κοινωνία: Επιθεώρηση Πολιτικής και Ηθικής Θεωρίας, 19, σελ.392. ↩

35. Θεοδωρίδης, Π., (2015), Το αίνιγμα του αντισημιτισμού και της «τελικής λύσης», Επιστήμη και Κοινωνία: Επιθεώρηση Πολιτικής και Ηθικής Θεωρίας, 19, σελ.392. ↩

36. Ιστοσελίδα του Σπιτιού της Anne Frank, https://www.annefrank.org/en/anne-frank/go-in-depth/why-did-hitler-hate-jews/, ανακτήθηκε στις 1/10/2020 ↩

37. Ιστοσελίδα του Σπιτιού της Anne Frank, https://www.annefrank.org/en/anne-frank/go-in-depth/why-did-hitler-hate-jews/, ανακτήθηκε στις 1/10/2020 ↩

38. Kershaw, I., (2009), Ο Χίτλερ, οι Γερμανοί και η «Τελική Λύση», Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα, σελ.211 ↩

39. Kershaw, I., (2009), Ο Χίτλερ, οι Γερμανοί και η «Τελική Λύση», Εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα, σελ.211 ↩

40. Χίτλερ, Α., (2006), Ο Αγών μου, Εκδόσεις «Δίδυμοι», Αθήνα, σελ.520 ↩

41. Χίτλερ, Α., (2006), Ο Αγών μου, Εκδόσεις «Δίδυμοι», Αθήνα, σελ.521 ↩

42. Taguieff, P.-A., (2019), O Αντισημιτισμός, Εκδόσεις Άγρα, Αθήνα, σελ.99 ↩

43. Taguieff, P.-A., (2019), O Αντισημιτισμός, Εκδόσεις Άγρα, Αθήνα, σελ.99, σελ.446 ↩

44. Davies, N., (2008), Η Ευρώπη σε Πόλεμο, τόμος 2^ος, Εκδόσεις Ιωλκός, Αθήνα, σελ.738 ↩

45. Ιστοσελίδα του Σπιτιού της Anne Frank, https://www.annefrank.org/en/anne-frank/go-in-depth/why-did-hitler-hate-jews/, ανακτήθηκε στις 1/10/2020 ↩

46. Ιστοσελίδα του Σπιτιού της Anne Frank, https://www.annefrank.org/en/anne-frank/go-in-depth/why-did-hitler-hate-jews/, ανακτήθηκε στις 1/10/2020 ↩

47. Ferguson, N., (2007), Ο Πόλεμος στον Κόσμο: ο αιώνας του Μίσους 1901-2000, τόμος Α’, Εκδόσεις Ιωλκός, Αθήνα, σελ.439 ↩

48. Ferguson, N., (2007), Ο Πόλεμος στον Κόσμο: ο αιώνας του Μίσους 1901-2000, τόμος Α’, Εκδόσεις Ιωλκός, Αθήνα, σελ.440 ↩

49. Friedlander, S., (2019), Σκέψεις για τον Ναζισμό, Εκδόσεις Πόλις, Αθήνα, σελ.30 ↩

50. Collotti, E., (2020), Ο Χίτλερ και ο Ναζισμός, Εκδόσεις Πεδίο, Αθήνα, σελ.72 ↩

51. Collotti, E., (2020), Ο Χίτλερ και ο Ναζισμός, Εκδόσεις Πεδίο, Αθήνα, σελ.76 ↩